21 oktober 2026
Regenboogbolster met zwarte pit (deel 1)
Op 21 september 2026 maakte de universiteit van Utrecht de resultaten bekend van het vierjaarlijkse HBSC-onderzoek naar gezondheid en welzijn van jongeren. Daaruit bleek dat zij opvallend minder positief staan ten opzichte van homoseksualiteit dan vroeger. Hoewel het onderzoek specifiek naar attitudes tegenover homoseksualiteit peilt, raakt de onderliggende discussie aan een bredere houding tegenover seksuele en genderdiversiteit. Bij jongens halveerde het percentage dat homoseksualiteit acceptabel vindt. Bij meisjes daalde het aandeel van 78% naar 51%. Al snel circuleerden twee oorzaken: de invloed van sociale media en het grotere aandeel van jongeren met conservatief-religieuze opvattingen. Hoewel die zeker een stukje van de puzzel uitmaken, kan ook een boudere hypothese naar voren geschoven worden: homoseksualiteit werd nooit écht breed geaccepteerd.
_Oppervlakkige acceptatie
Vanaf de jaren 1980 zien we geleidelijk een positievere attitude tegenover homoseksualiteit bij de bevolking, al ligt de gemiddelde score op de ‘acceptatieschaal’ niet zo hoog: rond de 4 op 10 tussen 1981 en 2000 en iets boven de 5 op 10 tussen 2001 en 2014. Dit zou erop kunnen wijzen dat er gedurende ruim dertig jaar nauwelijks iets veranderd is aan onze overtuigingen. Veel mensen geven nog steeds de voorkeur aan heteronormativiteit (heteroseksualiteit is normaal, zo hoort het, andere seksuele voorkeuren zijn abnormaal, afwijkend, zo hoort het niet) en genderconformiteit (mannen gedragen zich best typisch mannelijk, vrouwen typisch vrouwelijk en gedrag dat daarvan afwijkt is minder gewenst). Mensen die in enquêtes wellicht zouden aangeven dat ze homoseksualiteit aanvaardbaar vinden, gebruiken nog steeds scheldwoorden als ‘pot’, ‘mietje’ of ‘jeanette’ of men vraagt aan een koppel wie nu eigenlijk ‘het vrouwtje’ is. Het is misschien geen openlijke homohaat, maar het getuigt evenmin van een diepgewortelde aanvaarding van homoseksualiteit als volwaardig en gelijkwaardig onderdeel van de samenleving.
_Normconformisme
Onderzoekers houden ook rekening met het feit dat mensen – zelfs in anonieme enquêtes – sociaal wenselijk antwoorden, zeker in landen waar wetgeving bestaat die de gelijke behandeling van homoseksuelen juridisch vastlegt. Tolerantie is er de maatschappelijke norm. Inzichten uit het conformiteitsexperiment van Solomon Asch tonen aan dat mensen zich makkelijk conformeren aan gekende normen. Dit zou kunnen verklaren waarom tot voor kort uit enquêtes bleek dat de samenleving eerder positief staat tegenover homoseksualiteit. Maar: Asch toonde ook aan dat de conformiteit daalt wanneer mensen die willen afwijken van de norm medestanders hebben. Doordat de laatste jaren steeds openlijker negatief gereageerd wordt op alles wat met lgbtqi te maken heeft, beseffen mensen die al niet erg overtuigd waren, dat er voldoende bondgenoten zijn. Het kan verklaren waarom er steeds minder schroom is om openlijk tegen lgbtqi te zijn en dat ook in enquêtes toe te geven.
_Model van Hofstede
De cultuur van een groep of samenleving bestaat uit verschillende lagen. In de kern bevinden zich de waarden, de fundamentele, belangrijke, diepgewortelde overtuigingen die mensen koesteren en die slechts moeizaam te veranderen zijn. Daarrond situeren zich de rituelen: een soort collectieve activiteiten die niet noodzakelijk functioneel zijn, maar die wel sterk bijdragen aan de sociale cohesie van de groep. De derde laag bevat de helden. Dit zijn personen – echt of fictief, dood of levend – die de cultuur van de groep uitdragen en als rolmodel fungeren. Op de buitenste schil plaatst Hofstede de symbolen: direct zichtbare, maar eerder oppervlakkige cultuurelementen. Hoe verder aan de buitenkant, hoe makkelijker die elementen te veranderen zijn.
De laatste jaren leek het dus alsof de samenleving best oké was met seksuele diversiteit: er hangen pridevlaggen aan openbare gebouwen, er kwamen regenboogzebrapaden en -bankjes of we dragen iets paars op Paarse Vrijdag. Aan symbolen geen gebrek.
Ook de ‘helden’ of rolmodellen uit de lgbtqi-gemeenschap droegen of dragen door hun zichtbaarheid en status bij tot meer tolerantie bij de bevolking. Denk onder andere aan presentator Luc Appermont, zanger Koen Crucke, nieuwsanker Xavier Taveirne, basketster Ann Wauters, zangeres Yasmine of voormalig politica en huidig UGent rector Petra De Sutter.
Rituelen als de Pride-optochten, een queer filmfestival, boekhandels die tijdens een bepaalde week lgbtqi-literatuur in de kijker zetten, IDAHOT (Internationale Dag tegen Homofobie) of de ‘coming out day’ houden de aandacht voor holebirechten op de agenda.
Door de seculariseringstendens, de seksuele revolutie vanaf de jaren 1960 en niet in het minst het holebiactivisme zelf, werd vanaf het einde van de vorige eeuw ook de wetgeving aangepast om discriminatie van lgbtqi-personen tegen te gaan. Denk aan het legaliseren van het homohuwelijk, de mogelijkheid om kinderen te adopteren, het recht op fertiliteitsbehandeling voor lesbische vrouwen en het verbod op conversietherapie.
Deze maatschappelijke en juridische veranderingen leken aan te geven dat de bevolking helemaal mee was in het verhaal van acceptatie en inclusie. Het nieuws dat jongeren plots veel negatiever staan tegenover de lgbtqi-gemeenschap lijkt dan moeilijk te verklaren, tenzij je de mogelijkheid overweegt dat een grote groep mensen nooit écht de seksuele diversiteit en gendernonconformiteit omarmd heeft.
Als die onderliggende overtuigingen inderdaad minder veranderd zijn dan we dachten, waarom durven mensen ze dan vandaag veel openlijker te tonen? Dat kom je te weten in deel 2.