9 november 2026
Van een excommunicatie in Écône tot een vermogen dat zich moeilijk laat reconstrueren (deel 1)
De excommunicatie van vier nieuwgewijde bisschoppen van de dissidente priesterbroederschap Sint-Pius X (FSSPX/SSPX) in juli 2026 is meer dan een kerkelijk incident. Het is de zoveelste aflevering in een langlopend conflict tussen Rome en een traditionalistische afsplitsing die, ondanks haar status, blijft groeien via eigen scholen, priorijen, onderwijs buiten het erkende schoolsysteem en een financieel netwerk dat weinig extern toezicht kent.
_Het FSSPX/SSPX-schisma – geschiedenis, scholen en een financieel netwerk
In dit eerste deel gaan we in op de recente wijdingen en excommunicaties, de geschiedenis van de broederschap sinds haar oprichting door Marcel Lefebvre, haar niet-gesubsidieerde scholen in België, en de vraag hoeveel geld er eigenlijk binnen de FSSPX/SSPX omgaat, een vraag die, zo blijkt, eerder moeilijk te beantwoorden is.
_Excommunicatie in Écône
Tijdens een openluchtmis in Écône, Zwitserland, op 1 juli 2026, voor meer dan tienduizend aanwezigen, werden vier priesters tot bisschop gewijd. Op het eerste gezicht een routinewijding, ware het niet dat deze mannen trouw zwoeren te blijven aan de traditie en zich keerden tegen ‘ketters, schismatieken en degenen die in opstand komen tegen onze Heilige Vader’. Probleem: hun wijding miste de goedkeuring van de paus.
Alle vier zijn lid van de Priesterbroederschap Sint-Pius X (FSSPX/SSPX), een conservatieve beweging, in 1970 opgericht door de Franse aartsbisschop Marcel Lefebvre. Zij vrezen dat de rooms-katholieke Kerk te veel zou toegeven aan ‘nieuwlichterij’ in plaats van de traditie (waaronder het celibaat) te handhaven.
De wijdingen in Écône zorgden voor spanningen. Het Vaticaan had laten verstaan dat bisschopswijdingen zonder pauselijk mandaat als een ‘schismatische handeling’ zouden gelden: een breuk met de Kerk. Na de plechtigheid volgde op 2 juli dan ook een decreet: de vier nieuwe bisschoppen én de twee die hen wijdden, werden geëxcommuniceerd. Zij mogen geen communie meer ontvangen, geen geldige mis meer opdragen en geen huwelijken of biechten meer voltrekken. Ook de meer dan 700 FSSPX/SSPX-priesters wereldwijd vervallen in schisma zodra ze bij de broederschap blijven en zelfs leken die zich bij de groep aansluiten riskeren dezelfde sanctie.
P. Johannes Regele, Districtsoverste van Oostenrijk, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Slovenië en Kroatië stelde op 4 juli dat het kerkelijk recht wordt geïnterpreteerd voor de vrienden en toegepast op de vijanden, waarbij hij verwees naar een uitspraak van een hoge kerkelijke dignitaris (wiens identiteit niet bekend is).
Om te begrijpen waarom deze wijdingen zo'n zware straf uitlokten, moet men terug naar de oprichting van de broederschap zelf en naar een bijna identiek incident, ruim dertig jaar eerder.
_Van Lefebvre tot Écône: een geschiedenis van herhaalde breuken met Rome
Marcel Lefebvre, voormalig apostolisch vicaris van Dakar en overste van de Spiritijnen (Congregatie van de Heilige Geest), richtte de FSSPX/SSPX op als reactie op wat hij zag als een breuk met de traditionele leer na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Vooral de nieuwe liturgie, de koerswijziging rond godsdienstvrijheid, de oecumene en het volgens hem uithollen van het pauselijk gezag leken hem onaanvaardbaar. In teksten duikt nu nog de waarschuwing tegen het liberalisme, het indifferentisme, het modernisme, de oecumene en het secularisme op.
De broederschap kreeg aanvankelijk de zegen van de plaatselijke bisschop in het Zwitserse Fribourg en wilde vooral priesters vormen die trouw bleven aan de tridentijnse ritus. Maar de relatie met Rome verzuurde, tot op 30 juni 1988 het dieptepunt volgde: zonder toestemming van paus Johannes Paulus II wijdde Lefebvre die dag vier bisschoppen, onder wie de latere overste Bernard Fellay en de omstreden Richard Williamson. De paus excommuniceerde Lefebvre en de betrokken bisschoppen, waarmee de FSSPX/SSPX formeel buiten de kerkstructuur kwam te staan.
Williamson zelf was een eerder omstreden figuur die onder meer bekend raakte omwille van zijn controversiële uitspraken omtrent de Holocaust. Naar aanleiding hiervan bood bisschop Bernard Fellay in 2009 zijn excuses aan paus Benedictus XVI aan. De Anti-Defamation League had het in een bijdrage van maart 2009 over FSSPX/SSPX die volgens haar vastgelopen was in antisemitisme. In 2018 herhaalde hij zijn Holocaustontkenning. Williamson was eerder al uit de FSSPX/SSPX gezet en leidde een radicale splinterbeweging. Hij bleef tot aan zijn dood in 2025 dwarsliggen en hekelde politiek en media die een goddeloze nieuwe wereldorde willen opleggen.
In 2009 volgde een opmerkelijk initiatief om de scherven te lijmen. Paus Benedictus XVI draaide die excommunicaties terug. De canonieke status bleef onduidelijk: geen volledige breuk, maar ook geen erkende plaats binnen de officiële kerk. Onder paus Franciscus werden in 2015 nog enkele toegevingen gedaan: vanaf dan mochten FSSPX/SSPX-priesters geldig de biecht afnemen en de gesloten huwelijken werden soms erkend.
Inhoudelijk houdt de FSSPX/SSPX vast aan de tridentijnse mis volgens het missaal van 1962 en verwerpt ze de naconciliaire liturgie als een verzwakking van het geloof. Ze staat kritisch tot afwijzend tegenover Vaticanum II, al erkent ze de paus wel als hoofd van de Kerk. Op maatschappelijk vlak neemt de broederschap doorgaans behoudende standpunten in over gezin, seksualiteit, de rol van de vrouw, onderwijs en de verhouding tussen kerk en staat. Het gaat, aldus de FSSPX/SSPX, om ‘een overleven’.
Jongerenwerving is belangrijk en deze verloopt vrij gestructureerd. Zo is er het zomerkamp (Nederland) van de Eucharistische Kruistocht. Dit is de gelegenheid om over te gaan tot de bevordering van rang en tot deelname aan de sacramentsprocessie. Naar jongeren toe kent men bijvoorbeeld een systeem van rangen: schildknapen (6 jaar), kruistochters (8-9 jaar) en kruisridders (15-18 jaar).
De FSSPX/SSPX telde, volgens recente cijfers (2025), 1.482 leden: twee bisschoppen, 733 priesters, 264 seminaristen, 145 broeders, 88 oblaten en 250 zusters, met als hoofdkwartier het Zwitserse Menzingen.
De teller staat, na de wijding in het Zwitserse Écône van vier bisschoppen in juli 2026, nu op zes bisschoppen. De broederschap beschikte lange tijd immers over slechts twee actieve bisschoppen (van de vier oorspronkelijk aangestelde bisschoppen overleed een bisschop en de andere werd geëxcommuniceerd door de FSSPX/SSPX).
_Vastgoedinventaris
Op de site van de FSSPX/SSPX is een vrij overzichtelijke inventaris van de vastgoedbezittingen in België, Nederland en het Groothertogdom Luxemburg te vinden. Wij beperken ons tot voormelde regio.
- Carmel du Sacré-Cœur, Quiévrain, België. De Carmel werd in 1978 opgericht door Moeder Marie-Christiane-du-Saint-Esprit, zus van monseigneur Marcel Lefebvre.
- Chapelle Saint Aubin, Namur, België.
- Église du Sacré-Cœur, Burg-Reuland, België. Ingewijd in november 1991. Pastoor Paul Schoonbroodt, tegenstander van de vernieuwingstendens, liet de kerk met donaties bouwen en droeg er tot zijn dood in 2012 de liturgie op in de traditionalistische ritus.
- Sint-Jozefkerk (Église Saint Joseph), Brussel, België. De Sint-Jozefkerk is het werk van architect Tilman-François Suys (geïnspireerd door de kerk van Trinità dei Monti in Rome). De kerk werd gebouwd van 1842 tot 1849. De kerk van Sint-Jozef werd destijds door de broederschap voor vijftig miljoen frank gekocht. Een restauratieproject werd aangevat in 2024. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest ondersteunde dit project met verschillende subsidies, voor een totaalbedrag van meer dan vier miljoen euro.
- Priorij Christus-Koning, Brussel, België. Het gebouw fungeert als het districtshuis en de priesterresidentie van het District België-Nederland van de Priesterbroederschap en stamt uit de 19de eeuw.
- Priorij van het Allerheiligste Sacrament, Antwerpen, België. Dit is een neogotische kapel gebouwd voor de Zusters van Altijddurende Aanbidding (voormalig klooster), tussen 1890 en 1892, volgens de plannen van de architect Ernest Stordiau. Beschermd monument en bouwkundig erfgoed.
- Sint Amanduskapel, Gent, België.
- De Kapel O.-L.-V. van de Rozenkrans, Leiden, Nederland. Deze kapel is gebouwd in 1961 in opdracht van het Apostolisch Genootschap en bevat ook een bibliotheek.
- Priorij Sint Clemens, Nuenen-Gerwen, Nederland. In 1983 werd het gebouw gerestaureerd en in gebruik genomen. Het kreeg een neogotisch interieur.
- Sint Willibrordkerk, Utrecht, Nederland. De Sint Willibrordkerk werd gebouwd tussen 1876 en 1877. Ook hier wordt de traditionele Latijnse H. Mis opgedragen. Regelmatig vinden er benefietconcerten plaats ter ondersteuning van het onderhoud van het neogotische kerkgebouw.
_Scholen zonder subsidie, onderwijs zonder volkomen doorlichting
Binnen het Belgisch-Nederlandse district van de FSSPX/SSPX vinden we alvast twee scholen, beide in België.
Daar waar de reguliere katholieke scholen (meestal Dialoogscholen) open staan voor leerlingen met verschillende religieuze en levensbeschouwelijke overtuigingen, houden de FSSPX/SSPX-scholen vast aan een strikt traditionele katholieke visie. Dit heeft de facto gevolgen. Daar waar in de zogenaamde katholieke Dialoogscholen leerlingen leren omgaan met verschillende overtuigingen (dialoog en pluralisme krijgen er aandacht) blijven de FSSPX/SSPX-scholen de katholieke geloofsleer sterk centraal stellen.
De focus bij de opvoeding ligt op het aanleren en beleven van traditionele katholieke waarden en normen in een veilige omgeving. De school wil, in samenwerking met de ouders, kinderen vormen tot vrome katholieke burgers die zich op elk levensvlak (geestelijk, intellectueel en fysiek) richten naar het geloof in Christus, met behoud van respect en waardigheid voor iedere medemens en andere culturen. Het katholieke ethos staat centraal. De school wordt ook gezien als een bron van roepingen.
In Vlaanderen (zie lijst hierboven) vinden wij bij de Priorij van het Allerheiligste Sacrament ook de Sint-Antoniusschool (een schoolgids is raadpleegbaar; valt onder het wettelijk kader voor collectief huisonderwijs) en een retraitehuis. De Priesterbroederschap Sint-Pius X (her)opende in september 2025 de lagere school (kleuterklas en eerste leerjaar). Deze school zal voorlopig werken onder het regime van het (collectief) thuisonderwijs. Zij startte met een groep van zes leerlingen: drie in de kleuterklas en drie in de lagere school (3de en 4de leerjaar).
Daarnaast is er de Priorij Christus Koning (Rue de la Concorde/Eendrachtstraat, Elsene), opgericht in 1979. Aan de priorij is een Franstalige lagere school verbonden, École Notre-Dame de la Sainte-Espérance (opgericht in 1989). Deze school valt onder het (collectief) thuisonderwijssysteem (een jaar basisschool kost 2340 euro, een jaar kleuterschool 1800 euro).
Thuisonderwijs (huisonderwijs) wordt vaak gekozen omwille van praktische redenen of gezondheidsredenen, of vanuit een religieuze of ideologische overtuiging. Soms kan de voorkeur voor thuisonderwijs ook gezien worden als een vorm van protest tegen het klassieke onderwijssysteem. Collectief thuisonderwijs is evenwel geen thuisonderwijs in de letterlijke zin van het woord, maar wordt zo genoemd omdat het onder hetzelfde juridische regime valt als het individueel huisonderwijs: het betreft het onderwijs in niet-erkende en niet-gesubsidieerde privéscholen.
De Vlaamse overheid legt geen specifieke vereisten op aan de lesgever wat een diploma of opleiding betreft, ook niet als men als ouder zelf lesgeeft. De overheid legt ook geen verplichte vakken, boeken of leerplannen vast voor huisonderwijs. Een jongere die thuisonderwijs krijgt, moet wel op regelmatige tijdstippen deelnemen aan de examens van de examencommissies voor het basisonderwijs en voor het secundair onderwijs. Een centrum voor leerlingenbegeleiding kan een jongere vrijstelling geven om examens af te leggen bij de examencommissie (leerlingen met bv. een ernstige leerstoornis).
De afgelopen jaren is het aantal kinderen in huisonderwijs sterk toegenomen. In het schooljaar 2025-2026 volgden 6.612 leerlingen onderwijs op basis van een verklaring thuisonderwijs. Daarvan namen 2.173 leerlingen deel aan collectief thuisonderwijs, via een niet-erkende school of initiatief. In datzelfde schooljaar controleerde de onderwijsinspectie 79 individuele leerlingen die onderwijs volgden binnen 13 niet-erkende scholen. Dit soort niet-erkende privéscholen wordt wél door de onderwijsinspectie gecontroleerd, maar enkel op het niveau van de individuele leerling.
Er is evenwel geen openbare bron beschikbaar die informatie bevat over de aard, identiteit of structuur van deze niet-erkende scholen of initiatieven. Het team Huisonderwijs van AGODI beschikt wel over contactgegevens van dergelijke collectieve initiatieven in het kader van de uitvoering van zijn opdracht. Die gegevens zijn echter niet openbaar en kunnen niet worden gedeeld.
Een rapport huisonderwijs gaf aan dat er binnen het collectief huisonderwijs opmerkelijke verschillen tussen de scholen zijn, ‘die vanuit het huidige regelgevende kader evenwel enkel kunnen gevat worden op het niveau van individuele controles van de leerlingen’. De inspectie mag enkel een oordeel uitspreken op het niveau van de individuele leerling, niet op het niveau van de school, van de onderwijsinstelling zelf. Er is dus ook geen publiek ‘doorlichtingsverslag’ zoals bij erkende/gesubsidieerde scholen. Eén van de kanttekeningen in voormeld rapport is dat behoorlijk wat kwaliteitsvereisten van het reguliere onderwijs (onderwijskwaliteit, minimumdoelen, taalvereiste …) niet van toepassing zijn op huisonderwijs. Het toezicht van de onderwijsinspectie ‘vertrekt vanuit de minimalistische decretale vereisten die een afgeleide zijn van de grondwettelijk bepaalde vrijheid van onderwijs’.
Het rapport signaleert ook dat de link tussen huisonderwijs en religieuze stromingen een terugkerend punt van zorg is. Parlementsleden vroegen zich tijdens de voorbije legislatuur herhaaldelijk af of de groei van huisonderwijs het risico op radicalisering binnen bepaalde religieuze gemeenschappen vergroot, en of kinderrechten daarbij voldoende beschermd blijven. Dit sluit aan bij de vaststelling van de onderwijsinspectie dat sommige ouders voor huisonderwijs kiezen, om hun kinderen weg te houden van ideeën en wereldbeelden die niet stroken met hun eigen vaak religieus geïnspireerde overtuigingen. Zo ontstaat een spanningsveld tussen de grondwettelijke vrijheid van onderwijs en de bezorgdheid over isolationisme, over gemis van de socialiserende rol van school, over sektarisme.
In deel 2 verruimen we de blik: hoe verhoudt het FSSPX-verhaal zich tot andere niet-erkende geloofsgemeenschappen, en wat betekent dit alles voor het beleid rond godsdienstvrijheid en verantwoording?