10 november 2026
Van een excommunicatie in Écône tot een vermogen dat zich moeilijk laat reconstrueren (deel 2)
Een betere verantwoordingsplicht voor elke cultus
In deel 1 van dit artikel zagen we hoe de FSSPX/SSPX, een traditionalistische katholieke afsplitsing die sinds haar excommunicatie in 2026 opnieuw in de belangstelling staat via eigen scholen, priorijen en een financieel netwerk, zonder overheidssteun blijft groeien.
Die combinatie van groei en ondoorzichtigheid is geen alleenstaand fenomeen: we zien de verschillende financieringssystemen ook terugkeren bij onder meer Afrikaanse evangelische en pinkstergemeenschappen en bij buitenlands gefinancierde moskeeën. Een vergelijking maken vraagt echter enige nuance: het gaat, zoals hierna uiteengezet, niet om identieke fenomenen.
Bij de FSSPX/SSPX draait het om een religieuze afsplitsing die zich financiert via giften van eigen gelovigen, bij salafistische moskeeën gaat het eerder om het risico op beïnvloeding via buitenlandse overheden en bij de vele migrantenkerken vaak om missionariswerk, met al dan niet buitenlandse linken. Wat deze casussen wel gemeen hebben, is dat een volledig overzicht opstellen vrij moeilijk is door verspreide of eerder ondoorzichtige structuren.
Dat roept wel een fundamentele vraag op: hoort godsdienstvrijheid voor niet-erkende erediensten, voor een cultus, niet samen te gaan met een verantwoordingsplicht, ook wanneer overheidssteun ontbreekt? We verbreden de blik naar andere gemeenschappen.
_Transparantie in stukjes en beetjes
Scholen runnen, priorijen onderhouden, missen opdragen zonder structurele overheidssteun: hoe bekostigt een niet-erkende beweging dat allemaal? Het antwoord is moeilijk te formuleren. FSSPX/SSPX is, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de rooms-katholieke Kerk, niet erkend. Ze ontvangt dus geen wedden, pensioenen of werkingsmiddelen en moet zelf voor inkomsten zorgen. Volledig zonder overheidsgeld draait ze blijkbaar niet: de restauratie van de Brusselse Sint-Jozefkerk werd via erfgoedsubsidies mee bekostigd. Een geconsolideerd financieel beeld van de beweging bestaat nergens. Het is dus zoals vaak even puzzelen.
Frankrijk is een redelijk gedocumenteerd geval, dankzij het medium StreetPress, dat de boekhouding van de Franse tak (ondergebracht in Les Apôtres de Jésus et Marie ou Fraternité sacerdotale Saint-Pie-X) onder de loep nam. Voor boekjaar 2012, het laatst beschikbare op het moment van hun doorlichting, gaf die structuur een omzet van 41.626.775 euro aan. Te vermelden: 24.108.522 euro aan reservefondsen, 6.961.964 euro aan giften en 10.483.501 euro aan legaten. Volgens StreetPress is dat maar het zichtbare topje van de ijsberg voor een beweging die niet enkel in Frankrijk, maar in de gehele wereld op heel wat aanhang kan rekenen. De groei gaat gepaard met vastgoedaankopen, zoals een achttiende-eeuws kasteel in Château-Thébaud met school. Saint Martin is een particuliere katholieke school die wordt geleid door de priesters van FSSPX/SSPX en zou meer dan 400 leerlingen opleiden.
Een zoektocht in 2026 (twaalf jaar later dus en dit keer met gegevens op basis van het balanstotaal in plaats van de omzet) geeft aan dat de vereniging geregistreerd staat (SIREN 332 911 544) onder de naam ‘Fraternité sacerdotale Saint-Pie X’. Verder onderzoek levert recente informatie op. Balans vóór resultaatbestemming van het boekjaar afgesloten op 31/12/2024, geeft een balanstotaal van 64.432.192 euro en de resultatenrekening van het boekjaar, voorgesteld in lijstvorm, met een overschot van 79.314 euro. Het verslag van de expert-boekhouder over dit boekjaar 2024 leert ons dat een legaat dat tijdens het boekjaar 2022 door de vereniging werd aanvaard, waarbij de vereniging als universele legataris werd aangewezen, in twijfel is getrokken vanwege de beschikking van de Tribunal Judiciaire van Evry van 13 december 2024. Bijgevolg werden de via legaat ontvangen goederen die bestemd waren om te worden overgedragen, alsook de overgedragen fondsen verbonden aan dit legaat en de reeds geïnde opbrengsten en kosten met betrekking tot dit legaat, geannuleerd. Bij beschikking van de Tribunal Judiciaire van Evry van 13 december 2024 werd het laatste eigenhandige testament geldig verklaard. Er werd een gerechtelijke procedure ingesteld door de vereniging betreffende de geldigheid van het laatste eigenhandige testament. We komen ook te weten dat, door een schenking van de blote eigendom, het gebruik van de Chapelle d'Alençon is verkregen.
Dit voorbeeld toont hoe toevallig zichtbaarheid ontstaat: zonder die rechtszaak was ook dit onderdeel van het vermogen wellicht onzichtbaar gebleven. Het illustreert hoe moeilijk het is om het financiële totaalplaatje van de beweging te reconstrueren.
Die cijfers vertellen iets, maar krijgen extra gewicht door de context. De Franse Miviludes, de interministeriële cel die waakt over sektarische afwijkingen, bestempelde de FSSPX/SSPX in haar rapport 2016-2017 als een ‘mouvance sectaire’ (sektarische strekking). Dissidente katholieke bewegingen, van de Priesterlijke Vereniging van Sint Pius X tot de traditionalistische bewegingen, riepen vragen op. In deze beweging, die opnieuw jongeren aantrekt, vinden we, zo stelde men, religieuze discoursen die racisme en vooral antisemitisme nauwelijks verbergen. Ook Unadifi (Union Nationale des Associations de Défense des Familles et de l'Individu victimes de sectes) waarschuwde ervoor dat, ondanks kritiek en controverse, de beweging bloeit en elk jaar nieuwe leden aantrekt.
Unadifi verwijst onder meer naar een onderzoek van Charlie Hebdo. StreetPress en het Franse tijdschrift Le Nouvel Observateur verzamelden getuigenissen van (ex-)leden over sociale druk.
De beschuldigingen werden bij monde van het hoofd van het Benelux-district formeel betwist, met de stelling dat de wetgeving nauwgezet wordt nageleefd. Bepaalde standpunten over vaccins (covidvaccin; moreel aanvaardbaar, maar dit opleggen was een brug te ver) zorgden voor controverse. Arnaud Sélégny, secretaris-generaal van de FSSPX/SSPX, verduidelijkt dit alles in een artikel gepubliceerd door Crux (biedt onafhankelijke verslaggeving over het Vaticaan en de Katholieke Kerk).
Deze katholieke gemeenschap, die duizenden volgelingen in Frankrijk claimt, wordt door het Ministerie van Binnenlandse Zaken gemonitord als een groep met sektarische neigingen, waarvan het zeer moeilijk is om afstand te nemen.
België biedt in theorie meer houvast. Om het private vermogen en vastgoed te beheren, maakt de FSSPX/SSPX, volledig legaal, strategisch gebruik van burgerlijke rechtspersonen. Omdat zij niet de status van een officieel erkend kerkgenootschap heeft, is de broederschap georganiseerd via een netwerk van vzw’s in België en stichtingen in Nederland. Deze structuren stellen de FSSPX/SSPX in staat om gelden te beheren, kerken en kapellen te bezitten en schenkingen aan te nemen. Bovendien zorgt deze constructie er wellicht ook voor dat andere partijen moeilijk beslag kunnen leggen op het patrimonium, waardoor het materiële voortbestaan van de broederschap juridisch is afgeschermd.
Vzw's leggen hun jaarrekening neer bij de Ondernemingsrechtbank (zogeheten kleine vzw’s) of bij de Balanscentrale van de Nationale Bank (zogeheten grotere vzw’s), publiek raadpleegbaar via de online ‘Consult’-toepassing. Een zoektocht in de Balanscentrale levert niets op. Een raadpleging van het KBO-register geeft toegang tot het publicatieregister van het Belgisch Staatsblad en dus ook tot de gegevens die neergelegd worden op de Griffie van de Ondernemingsrechtbank.
Op het adres Eendrachtstraat/Rue de la Concorde n° 37 te 1050 Elsene bevindt zich de maatschappelijke zetel van verschillende organisaties waaronder:
- Les amis Belges, 0412.745.490;
- Saint Joseph asbl, 0475.309.304 en de
- apec asbl, 0463.519.052.
Omdat deze traditionalistische broederschap geen overheidssteun of subsidies ontvangt, leunt zij volledig op een particulier financieringsmodel. Op de website stelt de FSSPX/SSPX in algemene termen dat een priorij draait op gewone giften, af en toe aangevuld met een erfenis of bijzondere schenking, en dat er soms geleend wordt zoals bij de aankoop van het voorhuis van de Gentse kapel in 1997 en de parking in de Hemelstraat in 2013.
Een bron van inkomsten is onder meer het zogeheten casueel. Casueel is de term voor de inkomsten die een kerkgenootschap ontvangt naar aanleiding van diensten of rituelen en dit staat tegenover vaste, structurele inkomsten zoals kerkbijdragen of overheidssubsidies. Onder het casueel vallen onder meer de vergoedingen voor uitvaarten, huwelijksinzegeningen, doopsels en misintenties zoals jaargetijden. De besteding van dit geld hangt af van de regels van het betreffende kerkgenootschap. Vaak gaat een deel naar de kerk of parochie zelf, om onkosten zoals verwarming, elektriciteit en materiaal voor de viering te dekken, terwijl een ander deel dient als persoonlijke vergoeding of aanvullend inkomen voor de voorganger, zoals de priester, pastor of diaken. In het District BeNeLux is het misstipendium vastgelegd op € 18, voor een Misnoveen € 180 (9 missen op rij) en € 720 voor de Gregoriaanse Missen (30 missen op rij voor een overledene).
Een analyse van de bekomen jaarrekening (balans en resultatenrekening) voor St. Joseph asbl - BE0475309304 neergelegd bij de Griffie van de Ondernemingsrechtbank, verschaft een inkijk in de bezittingen, inkomsten en uitgaven van de vzw. De activa laten zien waarin de vzw geld heeft geïnvesteerd, namelijk eerst de vaste activa en daarna de vlottende activa. We leren er dat er voor 2.667.733,25 euro aan ‘Immobilisations corporelles’ zijn en 594.073,79 euro aan ‘Actifs circulants’, waaronder 540.648,07 euro aan ‘Valeurs disponibles’. De passiva die laten zien hoe dat alles is gefinancierd, geven een bedrag van 1.550.006,08 euro aan ‘Capital souscrit’ en ‘Bénéfice – reporté’ voor een bedrag van 1.711.800,96 euro. We noteren in de 705 en 706 rubrieken (‘Chiffres d’affaires’) voor zogenaamde ‘Dons’ en ‘Indemnités / Loyer’ een bedrag van 365.183,68 euro. Een analyse van de bekomen jaarrekening (balans en resultatenrekening) voor apec asbl - BE0412745490 neergelegd bij de Griffie van de Ondernemingsrechtbank geeft een inkijk in de ‘Immobilisations corporelles’ (1.329.919,92 euro) en ‘Placements de trésorerie’ (4.532.031,35 euro).
Het patroon is veelzeggend: organisaties die wereldwijd honderdduizenden gelovigen aantrekken, vastgoed verwerven en inkomsten genereren, geven structureel niet steeds duidelijk zicht op hun globale financiën. Dat is deels een gevolg van haar kerkelijk-juridisch ongewone positie: zonder erkenning moet de organisatie wel via burgerlijke verenigingsstructuren werken, verspreid over lokale vzw's per land. Het resultaat is hetzelfde: ongeacht of het wettelijk instrument er is of niet, een totaalbeeld maken is vrij moeilijk.
_Buitenlandse afhankelijkheid versus FSSPX/SSPX's financieringsmodel
Los van de mogelijke beïnvloeding stelt zich ook het probleem van de buitenlandse subsidiëring. In Nederland ontvingen bijvoorbeeld zeker 30 moskeeën geld uit Golfstaten zoals Koeweit en Saudi-Arabië. Lijsten die pas na jarenlang aandringen van het parlement openbaar werden. Dit leidde in 2018 tot pittige debatten in de Tweede Kamer onder andere omdat bepaalde leden betoogden dat informatie bewust werd achtergehouden.
Een memo van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid toonde dat het aantal salafistische moskeeën intussen was verdubbeld, terwijl de regering eerder had gezegd geen overzicht te kunnen geven. In het parlementaire debat pleitten sommige partijen voor een verbod op financiering uit onvrije landen, terwijl anderen wezen op de spanning met de vrijheid van godsdienst. Ook in België wordt buitenlandse financiering, vanuit Qatar en Turkije, politiek aangekaart, met oproepen tot meer transparantie.
Een pijnpunt is, zoals blijkt uit verklaringen, onder meer de manier waarop Turkije via groene paspoorten de wetgeving rond arbeidsmigratie en verblijf probeert te omzeilen. Aan de federale overheid werd gevraagd te onderzoeken hoe deze paspoorten worden gebruikt door imams die in opdracht van Diyanet naar Europa komen. Vlaams minister van Onderwijs, Werk en Justitie Zuhal Demir heeft de afgelopen jaren herhaaldelijk gewezen op mogelijke misbruiken van de visumvrije toegang tot het Schengengebied door houders van zogenaamde ‘groene paspoorten’. De focus lag hierbij op het aanwenden van deze mogelijkheid om activiteiten te ontplooien zonder de reguliere controlemechanismen inzake arbeidsmigratie, integratie en verblijf. Daarbij werd ook gewezen op buitenlandse bedienaars van erediensten, verbonden aan buitenlandse overheidsinstellingen, actief binnen religieuze structuren in België. Een afschaffing van de visumvrijstelling werd disproportioneel geacht, maar een nieuwe regeling diende betere handhaving en verscherpt toezicht mogelijk te maken. Op 9 juli 2026 werd in de Kamer een Voorstel van resolutie ingediend betreffende het tegengaan van misbruik van visumvrije toegang via zogenaamde ‘groene paspoorten’ en het versterken van de controle op kort verblijf.
_Migrantenkerken
Correcte aantallen zogenaamde buitenlandse migrantenkerken zijn moeilijk te vinden. Migrantenkerken zouden in Vlaanderen vooral geconcentreerd zijn in de grotere steden zoals Brussel, Antwerpen en Luik. Het gaat hier om alle mogelijke soorten evangelische kerken (Vlaamse, Waalse, Aziatische, Latijns-Amerikaanse, Afrikaanse). PAREL Antwerpen geeft op haar site meer informatie over het evangelisch christendom en ook wat cijfers: in totaal bestaan er in België ruim 1400 evangelische kerken, waarvan ongeveer tweehonderd in Antwerpen en ruim vierhonderd in Brussel, en is ongeveer 2% van de Belgische bevolking evangelisch. Wij lezen er dat in België naast 30% autochtone Belgische evangelische kerken, er zo’n 70% evangelische kerken met tientallen verschillende talen en nationaliteiten te vinden zijn. Nieuw Wij stelt dat er in Groot-Antwerpen momenteel 165 buitenlandse evangelische kerken actief zijn, waarvan ongeveer zestien in het district Merksem. Hoeveel en wie er actief is, is moeilijk te achterhalen. Een gebedsruimte wordt vaak gedeeld door verschillende Afrikaanse kerkgemeenten. Bijdragen, met als verwijzing een bijbelse wet die vraagt 10 procent van je inkomen te doneren aan de kerk, komen voor.
_Pinksterkerken
De pinksterbeweging of het pentecostalisme is een van de snelst groeiende religies ter wereld. Wat ooit rond 1900 begon met een kleine kerk in Los Angeles groeide ondertussen uit tot een niet onbelangrijke beweging. Volgens PEW betekent dit dat volgens hun analyse pinkster- en charismatische christenen samen ongeveer 27% van alle christenen en meer dan 8% van de totale wereldbevolking uitmaken. Een kwart van de twee miljard christenen wereldwijd zou dus aanhanger zijn van een pinksterkerk of van een charismatische beweging (een variant van het pentecostalisme). Ter vergelijking: in 1980 was dit nog 6%. Dit is een van de snelst groeiende bewegingen. In tegenstelling tot de islam waar onder andere geboortecijfers de groei verklaren, groeit deze beweging dankzij bekeerlingen.
In Europa zou de groei niet zo spectaculair zijn. De grootste pinksterkerk in België is een Congolese kerk in Molenbeek, met 2200 actieve leden. In heel België telt men een 800-tal kerken waarvan 350 in Brussel, 250 in Vlaanderen en 200 in Wallonië. Het Verbond van Vlaamse pinkstergemeenten overkoepelt 80 kerken in Vlaanderen en Brussel. We vinden een kerk in Aalst, Antwerpen, Beveren, Gent, Kortrijk, Mechelen, Tervuren …
Bekend is de Redeemed Christian Church of God (RCCG), een netwerk of federatie van pinksterkerken met als centrum en bakermat Nigeria. In België zouden er een tiental kerken tot de RCCG behoren. De kerk stuurt Nigeriaanse pastors of predikanten naar Europa. Het gaat hier om kleine, zelfbedruipende gemeenschappen die draaien op tienden en collectes van hun leden of huur delen om kosten te drukken. Op de site van RCCG is een link naar donaties te vinden.
Er gaat veel geld rond in deze pinksterkerken. In 2002 maakten onderzoekers een raming van de interne geldstromen en kwamen uit op dertig miljard dollar per jaar. Volgens de medewerkers van het tijdschrift MO* wordt een pinksterchristen verondersteld één tiende van zijn inkomen af te staan aan zijn congregatie. Dit is de zogenaamde Tithing en het levert veel inkomsten op. En de rijkdom wordt vaak geëtaleerd. Vragen bleven dan ook niet uit. Ook de Prosperity Gospel, een sermoen dat de bekeerlingen de hemel op aarde belooft, ligt onder vuur.
_Waakzaamheid
Het activiteitenverslag 2024-2025 van het Informatie- en Adviescentrum inzake Schadelijke Sektarische Organisaties (IACSSO) onderzoekt deze evoluties en poogt dit alles in kaart te brengen. Zo focust het onder meer op de betrokkenheid van minderjarigen bij religieuze en spirituele groeperingen. Evangelische en pinksterkerken oefenen een sterke aantrekkingskracht uit door hun laagdrempelige gemeenschapscultuur, hun communicatiestijl en hun nadruk op persoonlijke beleving. Het signaleert een groeiende internationale verwevenheid tussen religie en politiek. Religieuze groepen proberen soms via soft power, ideologische invloed en politieke instrumentalisering van het beleid, van overheden en van diaspora ’s om te beïnvloeden of andere stromingen te marginaliseren. Diplomatieke, culturele, religieuze en online netwerken zijn de bekendste kanalen.
Internationaal neemt vooral religieus nationalisme toe. In België zijn voorlopig geen concrete aanwijzingen voor vergelijkbare grootschalige religieuze infiltratie, maar men waarschuwt voor subtiele vormen van beïnvloeding.
_Zelfbedruipend, maar niet zonder risico
Bepaalde geloofsgemeenschappen ontvangen in België geen enkele overheidssubsidie: geen wedden voor priesters/bedienaren, geen pensioenen, geen tussenkomst in het onderhoud van gebouwen. Toch blijven die gemeenschappen functioneren, kerken/lokalen openhouden en priesters/zendelingen onderhouden dankzij onder andere bijdragen van gelovigen.
Dat toont aan dat een geloofsgemeenschap perfect zelfbedruipend kan zijn zonder staatssteun, en het relativeert het argument dat erkende erediensten structureel afhankelijk moeten zijn van overheidsgeld voor wedden, pensioenen en gebouwenonderhoud.
Maar wie dit voorbeeld als pleidooi voor volledige privatisering van de erediensten leest, mist de keerzijde. De volledige privatisering houdt immers ook een reëel risico in: erediensten zouden onder meer afhankelijker kunnen worden van donoren of buitenlandse financiering.
Buitenlandse beïnvloeding en financiering, beïnvloeding in het algemeen, weinig transparantie in financiële circuits zijn (juridisch) zeer moeilijk aan te pakken, omdat in deze dossiers de vrijheid van godsdienst grondwettelijk beschermd is. Ook voor de Staatsveiligheid en het Informatie- en Adviescentrum inzake Schadelijke Sektarische Organisaties is dit een uitdaging.
De discussie over buitenlandse financiering van moskeeën, onder meer vanuit Marokko, Turkije en de Golfstaten, illustreert dat risico: het ontbreken van overheidssteun kan net leiden tot grotere afhankelijkheid van buitenlandse actoren en hun moeilijk controleerbare invloed op de lokale geloofsgemeenschappen. Net wat overheden proberen te vermijden via erkenning en financiering. Dit is geen bijkomstig detail; het is iets waar de overheid mee worstelt. Kern van het probleem: de grondwettelijk beschermde autonomie van religies. Voorwaarden opleggen kan worden geïnterpreteerd als een onevenredige inmenging in de vrijheid van eredienst.
Wetgevers willen buitenlandse financiering uit landen als Turkije en de Golfstaten beperken om invloed, segregatie en fundamentalisme tegen te gaan. Zo'n verbod botst echter met de vrijheid van godsdienst, omdat geloofsgemeenschappen zelf mogen beslissen hoe ze zich financieren en organiseren. In Vlaanderen vernietigde het Grondwettelijk Hof daarom twee keer een financieringsverbod als te vaag en onevenredig, waardoor de wetgever nu naar preciezere alternatieven zoekt, zoals transparantieplicht of striktere arbeidsmigratieregels.
Zelfbedruipendheid en controleerbaarheid staan met andere woorden nog steeds haaks op elkaar: hoe minder een organisatie afhankelijk is van de overheid, hoe minder hefbomen die overheid heeft om inzicht te eisen.
Financiële transparantie en pedagogische doorlichting staan dan wel los van elkaar; beide optimaliseren is aangewezen. De eerste verhoogt het vertrouwen, de tweede waarborgt de vaardigheden nodig in een diverser wordende samenleving.
_Naar een verantwoordingsplicht en doorlichting op schoolniveau: een kritische reflectie
Wie geen erkenning geniet, wie geen subsidies of toelagen ontvangt, werkt grotendeels buiten het zicht van de overheid. Een minimale verantwoording is wenselijk. De verantwoordingsplicht kan echter niet op dezelfde wijze worden ingevuld in het geval van onze drie aangehaalde voorbeelden.
De FSSPX/SSPX, de buitenlands gefinancierde moskeeën en de migrantenkerken delen weliswaar dezelfde kenmerken, zijnde een eerder beperkte controle ingevolge afwezigheid van erkenning of subsidiëring, maar de gevolgen verschillen sterk. Voor de FSSPX/SSPX resulteert dit in een relatieve ondoorzichtigheid; bij sommige moskeeën gaat het om de mogelijke afhankelijkheid van buitenlandse overheden; bij migrantenkerken is er het risico op welvaartsgeloof en gebrekkige integratie. Een verantwoordingsplicht kan daarom niet uniform worden ingevuld.
Voor niet-erkende erediensten zou een jaarlijks openbaar financieel en activiteitenverslag een redelijke minimumnorm zijn waarbij, voor gemeenschappen met aantoonbare buitenlandse geldstromen, bijkomende transparantie over herkomst (en eventuele opgelegde voorwaarden voor de toekenning) van die financiering gerechtvaardigd is.
Aan de niet reguliere, niet erkende onderwijsinitiatieven (waaronder voormeld collectief thuisonderwijs), dienen strengere voorwaarden te worden opgelegd, waaronder een doorlichting op schoolniveau en dus niet enkel op leerlingniveau. Wat meer duidelijkheid over het aanbod van specifieke weekendscholen of van de Koran- en Arabische lessen, georganiseerd door lokale vzw's en moskeeën, is eveneens een denkpiste.
Net op het vlak van onderwijs weegt het ontbreken van de doorlichting het zwaarst, want het is precies via de klas, via het onderwijs, dat een gemeenschap haar wereldbeeld gestructureerd aan de volgende generatie doorgeeft en net daar is het risico op isolationisme en sektarische beïnvloeding het grootst. Zolang de inspectie enkel op leerlingniveau mag oordelen en nooit op schoolniveau, blijft de kern van wat er werkelijk wordt onderwezen en de waarden die het uitdraagt, goeddeels aan het zicht onttrokken.
Deze aanpak raakt niet aan de grondwettelijk gewaarborgde godsdienstvrijheid, maar benadrukt een belangrijk beginsel: wie invloed uitoefent op een leefgemeenschap en op de opvoeding van kinderen, dient minimale publieke verantwoording af te leggen.
Een kritisch, waardevrij en wetenschappelijk onderbouwd onderwijs behoedt jongeren immers voor het klakkeloos aannemen van overtuigingen tot ze, ongetoetst door rede of bewijs, in het absurde ontsporen.
Lees hier deel 1 van dit essay.