13 november 2026
Over humor
Ik bekeek onlangs twee filmpjes. In het eerste heeft Taylor Tomlinson het over voornaamwoorden. Niet lang daarna zag ik een fragment waarin Ricky Gervais ongeveer hetzelfde terrein betreedt. Het onderwerp was vergelijkbaar, de beweging van de grap nauwelijks. Bij Tomlinson werd ik niet alleen geacht te lachen met de verwarring rond nieuwe taal, maar ook met haar eigen onhandigheid en met het menselijke vermogen om oprecht zijn best te doen en toch te missen. Bij Gervais voelde het eerder alsof de grap al wist wie er uitgelachen moest worden voordat ze begonnen was. Dat verschil bleef hangen. Niet omdat de ene het onderwerp wel zou mogen aanraken en de andere niet. Het verschil zit in de richting waarin de grap kijkt.
Die bedenking kwam op een moment waarop ik al langer iets gelijkaardigs voelde bij Alex Agnew. Ik heb zijn comedy jarenlang kunnen smaken. Hij had een eigen stem: luid, fysiek, muzikaal, vuil wanneer dat paste, maar ook vaak bereid zichzelf mee te fileren. Recent begon dat voor mij te wringen. In een Humo-interview vertelt hij bijvoorbeeld dat een vriendin van zijn dochter hem aantrekkelijk vond en hem wel zou willen ‘bangen’. Op zich zegt zo één anekdote weinig over iemands volledige persoon. Toch krijgt ze een andere bijklank wanneer ze naast zijn recente publieke persona wordt gelegd, inclusief zijn aanwezigheid in Happy Hour rond Ruben Van Gucht. Niet omdat vriendschap schuld door associatie creëert, wel omdat een comedian ook een publieke houding opbouwt. Wanneer seksuele bravoure, een mannen-onder-elkaar-sfeer en steeds dezelfde cultuurstrijd elkaar beginnen te versterken, kan wat vroeger tegendraads klonk plots vooral vertrouwd aanvoelen.
Mijn probleem is dus niet dat een comedian ouder wordt, of dat zijn publiek mee ouder wordt. Evenmin verwacht ik dat een comedian zijn materiaal om de paar jaar ideologisch herschrijft om bij de tijd te horen. Het interessantere probleem is wat er gebeurt wanneer een stijl succes krijgt. Wat ooit een risico was, kan een formule worden. Wat ooit een scherpe observatie was, kan een herkenbare cue voor applaus worden. En op dat moment rijst een vraag die volgens mij veel verder gaat dan ‘mag dit nog?’: blijft een comedian nieuwsgierig naar de wereld waarover hij grappen maakt, of gebruikt hij die wereld alleen nog als voorraadkast voor materiaal dat hij al kent?
_Dezelfde pronouns, een andere grap
De vergelijking tussen Tomlinson en Gervais is interessant omdat ze bijna hetzelfde onderwerp aanraken, maar een andere morele en komische beweging maken. In het fragment van Tomlinson zit de lach niet alleen bij ‘die mensen met hun pronouns’. Ze bouwt de routine rond het ongemak van iemand die probeert mee te zijn, fouten maakt en zichzelf daar ook in herkent. In ouder materiaal uit Have It All doet ze iets vergelijkbaars met haar eigen vader, die plots progressiever klinkt wanneer hij een partner van haar ontmoet. De punchline werkt omdat haar eigen verbazing mee het mikpunt wordt. Het onderwerp blijft gevoelig, maar de grap laat meerdere mensen mens blijven.
Nog duidelijker wordt dat in haar recente voorstelling Prodigal Daughter. Daar zegt ze in essentie: als grootouders proberen je te begrijpen, geef hen enige ruimte wanneer ze nieuwe termen of voornaamwoorden verkeerd gebruiken. Ze maakt vervolgens een grap over een grootmoeder die misschien niet eens meer haar eigen adres onthoudt. Dat is scherp zonder achteloos te zijn. Ze neemt de wens om correct aangesproken te worden ernstig, maar voegt een ontbrekende dimensie toe: ouderdom, geheugen, intentie en menselijke beperking. De grap is niet ‘pronouns zijn belachelijk’, maar ‘mensen botsen op elkaar terwijl ze soms allebei redelijk proberen te zijn’. Dat is een veel interessantere spanning.
Bij het Gervais-fragment uit SuperNature ligt de beweging anders. Gervais bouwt een transroutine waarin de komische energie bijna volledig naar buiten gaat. De absurditeit wordt bij de beschreven groep gelegd en vervolgens versterkt door een reeks karikaturale tegenstellingen. Achteraf benadrukt Gervais geregeld dat mensen het onderwerp van een grap verwarren met het echte doelwit en dat taboeonderwerpen net de functie van comedy zijn. Dat argument is op zichzelf niet onzinnig. Alleen lost het niet automatisch de artistieke vraag op of het doelwit in de grap ook werkelijk zo helder verschilt van het onderwerp als de maker achteraf beweert. Als die uitleg structureel nodig wordt, mag je ook naar de constructie van de grap kijken.
Daar zit voor mij een belangrijk verschil tussen provocatie en nieuwsgierigheid. Bij provocatie kan de reactie van de ander al in de premisse zijn ingebouwd: ik weet dat ‘zij’ boos zullen worden, en precies die voorspelbare boosheid bevestigt vervolgens mijn grap. Bij nieuwsgierigheid staat de uitkomst nog niet helemaal vast. De comedian kan onderweg ontdekken dat het onderwerp ingewikkelder is dan de eerste punchline toeliet. Tomlinson wordt daardoor niet automatisch moreel juister dan Gervais, maar haar materiaal krijgt wel meer richtingen waarin het kan bewegen. De grap kan ook terugkaatsen naar haarzelf.
_Scherp zijn zonder een groep plat te slaan
Ook Saaniya Abbas laat in korte fragmenten zien hoe dat kan. In haar filmpje rond feminisme is niet ‘het feminisme’ de simpele punchline. Ze kan de extremere of theatrale kanten ervan prikken, maar trekt tegelijk haar eigen positie in het beeld. De humor werkt precies omdat er geen veilige buitenkant is vanwaaruit ze iedereen beoordeelt. Ze zit zelf in het gesprek. Dat past bij hoe Abbas haar comedy elders omschrijft: sterk autobiografisch, gebouwd op haar ervaringen als Indiase vrouw, moslim, gescheiden vrouw en iemand die tussen verschillende culturele kaders beweegt. Haar onderwerpen zijn geen abstracte dossiers die ze vanop afstand inspecteert.
In een tweede short speelt ze met het idee dat bepaalde bewegingen of groepen in hun uiterste vorm absurd kunnen worden. Opnieuw maakt ze de komische ruimte groter dan enkel ‘kijk hoe gek zij zijn’. Er zitten steken naar de groep in, maar ook naar de manier waarop buitenstaanders zulke groepen graag herleiden tot één extreem beeld, en naar haar eigen positie ertussenin. Dat is een techniek die ik veel overtuigender vind dan het gemak waarmee ‘extremisme’ soms als excuus dient om een hele categorie mensen tot decor te reduceren. Je kunt perfect de randgevallen bespotten zonder te doen alsof de rand het geheel is.
Ook hier moet ik voorzichtig blijven: persoonlijke ervaring maakt comedy niet automatisch goed, net zoals een goede intentie geen goede grap garandeert. Een insider kan even goed clichés reproduceren. Wat Abbas interessant maakt als tegenvoorbeeld is eerder de richting van de blik. Haar materiaal lijkt te vertrekken vanuit ‘hier zit ik zelf ook in, en dit is wat ik er vreemd aan vind’, niet vanuit ‘daar staat een groep die ik eens zal uitleggen’. Dat verschil is artistiek, maar het heeft ook een menselijke consequentie: de ander blijft herkenbaar als iemand met tegenstrijdigheden, niet als één eigenschap die klaarstaat voor de punchline.
_Eerst luisteren, daarna lachen
In Vlaanderen bestaat er bijna een laboratoriumversie van die houding: Taboe van Philippe Geubels. Het uitgangspunt klinkt gevaarlijk eenvoudig: lachen met mensen met wie je zogezegd niet mag lachen. Alleen begint Geubels niet met de grap. Hij brengt tijd door met de mensen over wie de aflevering gaat, luistert naar hun verhalen, leert hun gevoeligheden en hun dagelijkse absurditeiten kennen en schrijft pas daarna zijn comedyset. In het derde seizoen ging het onder meer over nabestaanden na zelfdoding, vluchtelingen, doven en slechthorenden, vrouwen in de menopauze en slachtoffers van misbruik. De betrokken mensen zitten vervolgens op de eerste rij wanneer de grappen worden gebracht.
Dat proces geeft niemand een moreel vetorecht over humor. Een deelnemer aan Taboe spreekt niet voor alle vluchtelingen, alle doven of alle nabestaanden, en een grap die de aanwezigen goed vinden wordt daardoor niet universeel goed. De meerwaarde zit elders. Geubels accepteert dat zijn eerste beeld onvolledig kan zijn. Hij laat de ontmoeting voorafgaan aan zijn oordeel. Bij de aflevering over zelfdoding vertelde hij zelfs dat hij minder bang was voor de gesprekken dan voor de comedy achteraf, omdat hij het vertrouwen van de mensen met wie hij gesproken had niet wilde beschamen. Dat is een heel andere vorm van moed dan ‘ik durf dit te zeggen’. Het is ook: ‘ik heb dit gehoord, en nu moet ik zorgen dat ik iets interessanters doe dan alleen schokken’.
Daar zit voor mij iets diep humanistisch in. Niet in het vermijden van conflict, en al helemaal niet in de verwachting dat we elkaar voortdurend moeten bevestigen. Humanisme wordt interessanter waar twee mensen elkaar als volwaardige gesprekspartner behandelen, ook wanneer ze verschillen. Luisteren is dan geen capitulatie. Het is een methode om te voorkomen dat ik mijn eigen voorstelling van de ander verwar met de ander zelf. In mijn eerdere teksten kwam ik telkens bij een gelijkaardig punt uit: dialoog begint pas wanneer we proberen binnen te raken in de context van iemand anders, niet wanneer we die context al voor hem hebben ingevuld.
_‘We moeten alles kunnen zeggen’
Daarmee kom ik bij de bekende verdediging van comedy: we moeten alles kunnen blijven zeggen. Daar ben ik het in grote mate mee eens. Een vrije samenleving moet ruimte laten voor spot, blasfemie, ongemak, belediging, taboes en artistieke mislukkingen. Een comedian die vooraf toestemming moet vragen aan iedereen die zich mogelijk aangesproken voelt, kan moeilijk nog vrij werken. Maar uit dat spreekrecht volgt niet dat de spreker zijn oren mag bedekken zodra iemand antwoordt.
Dat is misschien de vreemdste ontsporing in sommige discussies over vrije meningsuiting. Een comedian eist terecht het recht op om een scherpe grap te maken, maar beschouwt de reactie van het publiek vervolgens als een poging om hem dat recht af te nemen. Terwijl die reactie net dezelfde vrijheid gebruikt. Iemand mag zeggen dat een grap kwetsend was. Iemand anders mag zeggen dat de kritiek overtrokken is. En nog iemand mag iets veel vernietigenders zeggen: dat de grap lui, voorspelbaar of gewoon niet grappig was. Dat laatste is geen censuur. Het is een recensie.
‘Ik moet alles kunnen zeggen’ is daarom maar een halve zin. De andere helft luidt: ‘jij moet mij kunnen antwoorden’. Misschien hoort er zelfs nog een derde bij: ‘en ik moet bereid zijn dat antwoord werkelijk te horen’. Dat laatste is lastiger, omdat luisteren altijd de mogelijkheid bevat dat je iets moet herzien. Precies daarom vind ik Taboe zo relevant. Geubels bewijst niet dat alles probleemloos is. Hij toont wel dat luisteren de vrijheid van een grap niet kleiner hoeft te maken. Het kan haar repertoire juist vergroten.
_Satire die nog beweegt
Ook De Ideale Wereld toont op een andere schaal hoe humor in beweging kan blijven. Een actualiteitsprogramma dat meerdere uitzendingen per week maakt, heeft weinig keuze: de wereld verandert sneller dan het repertoire. Dat betekent dat er mislukkingen tussen zitten. Sommige sketches zijn flauw, andere schieten voorbij hun doel, nog andere verouderen binnen de week. Maar juist die permanente blootstelling aan nieuwe gebeurtenissen verplicht een redactie om opnieuw te kijken. Satire kan zich niet volledig terugtrekken in één stokpaardje zonder dat het zichtbaar wordt.
De discussie rond de ‘Casastrook’-sketch is daar een interessant voorbeeld van. Jan Jaap van der Wal wees er na de controverse op dat context en bedoeling online snel verdwijnen. Dat is terecht. Een geïsoleerde clip functioneert anders dan een sketch in een satirisch programma. Maar het omgekeerde blijft ook waar: wie satire vandaag maakt, weet dat materiaal buiten zijn oorspronkelijke context zal circuleren. De verantwoordelijkheid ligt dus niet alleen bij een publiek dat beter zou moeten begrijpen wat satire is. De maker moet ook nadenken over hoe een grap in de mediacontext van vandaag verder leeft. Beide waarheden kunnen naast elkaar bestaan.
Een jongere stem als Taylor Tomlinson en Jade Mintjens laat bovendien zien dat ‘mee zijn met de tijd’ niet betekent dat je voortdurend een progressief lesje moet brengen. Haar perspectief voelt hedendaags omdat het uit haar eigen generatie, relaties en sociale omgeving komt. De actualiteit wordt geen examen politieke correctheid, maar grondstof. Dat lijkt me een belangrijk onderscheid. Voeling hebben is niet hetzelfde als jezelf ‘woke’ noemen. Het is blijven weten waar mensen vandaag werkelijk mee botsen.
_De blik van binnenuit
Ook Erhan Demirci is interessant omdat zijn materiaal voortdurend van positie wisselt. Migratie, religie, integratie, Turkse roots, Limburg, Brussel en identiteit zijn bij hem geen abstracte dossiers. Het zijn werelden waarin hij zelf beweegt. In interviews benadrukt hij dat we met elkaar moeten kunnen lachen omdat humor kan ontwapenen, terwijl hij tegelijk erkent dat ook zijn humor grenzen kent. Dat hoeft geen beperking te zijn. Grenzen kennen betekent niet dat je ze nooit overschrijdt. Het betekent dat je tenminste weet waar je ongeveer staat wanneer je dat probeert.
Demirci weigert daarbij zichzelf tot één etiket te reduceren. In een ouder gesprek over Brussel beschrijft hij hoe verschillende identiteiten tegelijk kunnen bestaan. Dat maakt zijn satire beweeglijker: hij kan prikken naar de eigen gemeenschap, naar Vlaamse clichés daarover, naar integratiediscours en naar zichzelf. De grap kan terugkaatsen. Daardoor wordt identiteit niet alleen het object waarnaar gekeken wordt, maar ook de plek van waaruit gekeken wordt.
Bij Xander De Rycke zie je nog een andere vorm van voorbereiding. Zijn mediaconferences werken wanneer je voelt hoeveel televisie, interviews en formats hij eerst heeft bekeken voordat hij ze fileert. De scherpte komt niet alleen uit boosheid, maar uit observatie. En Jimmy Carr toont dan weer dat grove humor geenszins dood is. Carr kan op papier harder zijn dan menig comedian die zich als slachtoffer van ‘woke’ presenteert. Alleen is bij hem meestal zichtbaar waar het technische werk zit: setup, timing, misdirection, ritme, formulering. Het taboe zelf is zelden voldoende als punchline.
_Wanneer provocatie een formule wordt
Daar ligt voor mij de zwakke plek van de latere Gervais. Zijn commerciële succes maakt een woord als ‘downfall’ misleidend wanneer we over populariteit praten. Het interessantere verval is artistiek: een steeds kleiner repertoire aan tegenstanders, gecombineerd met steeds langere verdedigingen van het recht om ze te gebruiken. Gervais heeft zelf vaak helder uitgelegd dat het target van een grap niet noodzakelijk hetzelfde is als het onderwerp. Dat is een nuttige gedachte. Maar wanneer de maker dat onderscheid na de voorstelling steeds opnieuw moet reconstrueren, mag de vraag gesteld worden of de grap het zelf nog voldoende doet.
Het ironische is dat een comedian die jarenlang dezelfde ‘verboden’ onderwerpen inzet uiteindelijk net heel veilig kan worden. Het publiek weet waarvoor het komt. De vijand is vertrouwd. De verontwaardiging van buitenaf is voorspelbaar en kan zelfs deel worden van de marketing. De provocateur wordt zo, op zijn eigen manier, een publiekspleaser. Niet omdat hij iedereen behaagt, maar omdat hij zijn eigen publiek exact de bevestiging geeft die het verwacht.
Ook bij Agnew is dat volgens mij de relevantere vraag. Niet of hij een seksgrap mag maken, of een grap over gender, of naast Ruben Van Gucht aan tafel mag zitten. Natuurlijk mag dat. De vraag is of de combinatie nog iets nieuws blootlegt. De jonge outsider die conventies aanvalt en de gevestigde vijftiger met een groot platform bevinden zich niet op dezelfde plek, zelfs wanneer ze dezelfde woorden gebruiken. Een houding die vroeger naar boven schopte kan later gewoon horizontaal, of zelfs naar beneden, beginnen bewegen zonder dat de maker het zelf merkt.
_Niet ‘woke’, wel nieuwsgierig
Daarom helpt het woord ‘woke’ hier nauwelijks. Geen van de comedians die voor mij interessantere voorbeelden bieden, hoeft zo gelabeled te worden door ons, laat staan door zichzelf. Geubels niet, Demirci niet, Carr niet, De Rycke niet, Mintjens niet, Tomlinson niet en Abbas evenmin. Het gaat ook niet om één politieke positie. Het gaat om een werkhouding: informatie verzamelen, luisteren, zien waar je eigen premisse tekortschiet, en vervolgens nog altijd de moed hebben om een grap te maken die werkt, gelaagd is en af en toe aan taboe raakt, zaken waar we in de maatschappij niet aan denken. Dergelijke comedians draaien de wereld soms om, ons perspectief.
Dat is misschien ook waarom Tomlinson zo goed contrasteert met Gervais. Zij raakt aan religie, seksualiteit, mentale gezondheid, gender en familie zonder dat de gevoeligheid van het onderwerp op zichzelf haar artistieke prestatie wordt. In haar materiaal over grootouders en pronouns kan ze tegelijk mild zijn voor wie correct aangesproken wil worden en voor een oudere persoon die oprecht probeert te volgen. Er hoeft geen winnaar te zijn vooraleer er een punchline kan zijn. Dat is niet minder scherp. Het is scherper omdat er meer informatie in de grap zit. En dat terwijl Gervais nog steeds een mop probeert uit te leggen, en waarom ze mag verteld worden. Ja Gervais, denk ik dan, je hebt gelijk, maar je bent niet grappig dan, noch innovatief, noch inclusief.
_Vandaag verantwoordelijk voor wat je vandaag zegt
Tegelijk wil ik opletten voor een andere gemakkelijke reflex: oude comedy achteraf beoordelen alsof ze gisteren geschreven werd. Een grap van vijftien of twintig jaar geleden ontstond in een andere taal, andere normen en vaak ook met minder kennis over bepaalde onderwerpen. Dat betekent niet dat oud materiaal immuun wordt voor kritiek. Wel dat evolutie mij interessanter lijkt dan een retrospectieve zuiverheidstest. Wat doet een comedian wanneer er nieuwe kennis komt? Blijft het stereotype identiek? Wordt de grap rijker? Kan iemand zeggen dat hij iets vroeger anders zag?
Wie een groot podium heeft, draagt daarin volgens mij een grotere verantwoordelijkheid dan iemand die aan een cafétafel een slechte grap maakt. Niet omdat een comedian een leraar, journalist of politicus is, maar omdat bereik gevolgen heeft. Duizenden mensen in een zaal en miljoenen online maken bepaalde beelden vertrouwd. Dat schept geen plicht om braaf te zijn, wel een reden om zorgvuldig te blijven. Macht en vrijheid worden interessanter wanneer ze gepaard gaan met het vermogen om zichzelf te corrigeren.
Die verantwoordelijkheid geldt in het heden. Ik hoef van een artiest niet te verwachten dat hij zijn hele archief afzweert. Ik mag wel kijken naar wat hij vandaag doet met kritiek die al jaren bestaat. Een patroon waarin iemand zichtbaar leert, nuance toevoegt of een eerdere blinde vlek als nieuw materiaal gebruikt, zegt iets anders dan een patroon waarin iedere kritiek alleen nieuw bewijs wordt dat ‘je niets meer mag zeggen’. De eerste houding maakt van kritiek grondstof. De tweede maakt er een schild van.
_De humanistische inzet
Voor mij komt dit uiteindelijk uit bij een bredere humanistische gedachte. We hoeven niet uit te gaan van mensen die altijd redelijk, volledig geïnformeerd of moreel foutloos zijn. Integendeel. Een humanistische houding begint juist bij feilbaarheid. We hebben blinde vlekken, we rationaliseren onze eigen standpunten en we zien de ander makkelijker als categorie dan als mens. Vrijheid is daarom niet alleen de ruimte om een eigen stem te hebben. Ze is ook de mogelijkheid om die stem te laten botsen met andere stemmen en daar soms veranderd uit te komen.
Dat maakt humor misschien net zo waardevol. Een goede grap kan iets zeggen waarvoor een essay drie pagina’s nodig heeft. Ze kan spanning breken, hypocrisie aanwijzen, een taboe kleiner maken of iemand dwingen even vanuit een vreemd perspectief te kijken. Maar precies omdat humor zo snel werkt, kan ze ook lui worden. Een stereotype levert onmiddellijk herkenning op. Een cultuurstrijd levert onmiddellijk kampen op. Een vertrouwde vijand levert onmiddellijk applaus op. De moeilijkere grap is degene die eerst lang genoeg kijkt om te ontdekken dat de mens tegenover haar niet helemaal in de premisse past.
Misschien is dat wat Taboe uiteindelijk zo helder maakt. Niet dat Geubels de perfecte methode heeft gevonden om zonder fouten over kwetsbare onderwerpen te lachen. Wel dat hij een element terug in het proces brengt dat in discussies over vrije meningsuiting soms bijna als zwakte wordt voorgesteld: luisteren. Hij beschermt zijn recht om te spreken niet door de ander het zwijgen op te leggen. Hij gebruikt de ander om beter te weten wat hij eigenlijk wil zeggen.
‘We moeten alles kunnen blijven zeggen’ wil ik dus graag behouden. Maar dan in zijn volledige vorm. We moeten alles kunnen blijven zeggen, en elkaar kunnen tegenspreken. We moeten scherpe grappen kunnen maken, en mogen zeggen wanneer ze slecht zijn. We moeten kunnen botsen zonder iedere botsing als censuur te zien. En wie een groot podium heeft, hoeft zijn publiek niet voortdurend gelijk te geven, maar mag af en toe wel toelaten dat iemand uit dat publiek iets zegt wat zijn volgende grap verandert.
Misschien is dat uiteindelijk ook het verschil tussen comedians die ouder worden en comedians die oud beginnen te klinken. Het eerste is onvermijdelijk. Het tweede niet. Je hoeft je scherpe rand niet af te vijlen, je verleden niet te ontkennen en je mening niet aan de mode aan te passen. Je moet alleen af en toe nog willen kijken naar de mens tegenover je. Want wanneer je al jaren op dezelfde kapotgeslagen nagel klopt, is het misschien niet de wereld die haar gevoel voor humor verloren heeft. Misschien is het gewoon tijd om opnieuw te luisteren, en daarna een andere grap te proberen.
En uiteraard is comedy subjectief qua smaak: de ene houdt van slapstick, de andere van het meer gelaagde, de andere van pure observatiehumor e.d. Maar dat alles verandert het betoog hierboven niet. In beide gevallen is smaak niet het probleem, wel de uitvoering en de evolutie in mijn opinie.