8 januari 2026
Eureka Europa #16: Onderdanigheid vraagt om billenkoek. Europa zonder geheugen
Cartoonisten zijn sneller en diepgaander in hun blik op de roerselen van de macht dan de beste universitaire deskundigen. Die laatsten hebben altijd de neiging geit en kool te sparen, 'ja, maar' te gebruiken, en vooral zich te verschuilen achter onvatbare studies om hun troebele inzichten te verbergen. De eersten zijn kort, bondig en ad rem. Begin december plaatste Zaza (Klaas Storme, die niet toevallig in Leuven theologie studeerde) een veelzeggende 'Ons Kent Ons'-cartoon in De Standaard. Links Europees Commissievoorzitster Ursula von der Leyen, rechts een sippe Bart De Wever, Belgisch eerste minister. Zegt zij: 'Komaan Bart, dat Russisch geld moet naar Oekraïne.' Bart: 'Ursula, als het misloopt, betekent dat het einde van België.' De vrouw met het laatste woord: 'Win Win. Toch?.' Beteuterde Bart, mond vol tanden.
Het zegt alles over hoe Europa in zijn huidige, waardevrije vorm pokert om de eigen hypes te verzilveren. Een van die hypes is volstrekte ontkenning van de nood aan inspraak en doorzichtig beleid. Von der Leyen is de avatar van Duitsland, en Duitsland is het afgestorven hart van Europa. Von der Leyen is gekatapulteerd door de CDU in haar functie als administratiehoofd, diezelfde CDU staat alweer aan het roer van het herenigde land. Friedrich Merz is bondskanselier. Opmerkelijk genoeg is het vaak Von der Leyen die namens de Unie politiek bedrijft, en gaat onderhandelen met pakweg Donald Trump, niet de roulerende voorzitter van de Unie (in de cruciale maanden die voorbij zijn, de Deense eerste minister Mette Frederiksen), of de voorzitter van de Europese Raad (de 'president van Europa'), de Portugees António Costa.
Het wijst op een faliekante verschuiving van de macht in de Unie. De economie heeft het overgenomen van de politiek, net als in de VS waar een bedrijfsleider het land regeert als zijn fabrieken, met weinig tot geen ontzag voor de rechtsstaat. De EU gaat datzelfde gevaarlijke pad op. Het is een oligarchie die de bakens uitzet, wat al zat ingebakken in de visie van de nobele stichters van de EGKS, Robert Schuman en Jean Monnet. Ingebakken om twee redenen. Met goede bedoelingen – die intussen smadelijk opzij zijn geschoven – dachten zij oorlogen te voorkomen door de belangrijkste industrietakken (kolen en staal, energie en industrie) tot samenwerking te bewegen. In feite maakten zij de weg vrij voor de markteconomie, later aangezwengeld door digitalisering en globalisering.
Een tweede feil was de negatie van de politieke verscheidenheid, die zich vandaag als een boemerang tegen het huidige bestel keert. Het valt af te meten aan de opmars van fracties in het Europees Parlement die identiteit en eigen gewoonten voorstaan, een verrechtsing die plaatselijke satrapen schept, en het gemeenschappelijk belang onder de mat veegt. Dat komt omdat subsidiariteit alleen met de mond beleden wordt; geldeconomie kijkt zelden om naar armen, inwijkelingen, zieken of ouderen (tenzij er geld mee te verdienen valt). Het valt ook af te meten aan het heroplevend nationalisme, van de Balten tot de Grieken, van de Midden-Europese lidstaten tot het Verenigd Koninkrijk dat barst van heimwee naar zijn status als wereldmacht.
Op die tweesprong zit Europa, en opnieuw ligt de knoop in Duitsland. Economisch zit het in de hoek waar de klappen vallen, met name in de energiesector en de auto-industrie. Politiek verteert het moeilijk de hereniging met de voormalige Oost-Duitse Länder. Het heimwee naar de sterke staat voedt de insteek van Weimar en de onzalige nazidictatuur. Europees bouwt het zijn eigen machtsbasis uit als grootste en rijkste land, daarbij flink geholpen door zijn paladijnen in Frankrijk (Sarkozy, Macron) en (opnieuw) het (On)verenigd Koninkrijk, nu gebleken is dat daar de Brexit immense schade en verarming heeft veroorzaakt, en schreeuwerige populisten het land nog dieper in de afgrond willen duwen in afwachting dat de VS wel een reddingsboei zullen gooien. Ze dwalen. Een grote meerderheid van de bevolking, 56%, acht de uitstap uit de Unie een dwaze stap, 31% volhardt in de boosheid (Statista Research Department, 19 november 2025) – een hele ommekeer sinds 1 april 2021 toen Leave 46% haalde, en Stay 43%.
Het belet niet dat racistisch geweld en neofascisme opgeld maken in de nieuwe partij van Nigel Farage, de Reform UK, die hoge toppen scheert in de peilingen (29%, tegenover 20% voor Labour en 18% voor de Tories; Focaldata, 3 december 2025), ondanks nieuwe schandalen, zoals beschuldigingen tegen Farage voor racisme, de tijdelijke uitsluiting van hun enige verkozene uit de Welshe Senedd voor Chinabashing, een andere kreeg celstraf voor Russisch smeergeld, e.a.
Die Engelse trend is een stuk trager op gang gekomen dan in Frankrijk en Duitsland. De regeringscrisis in Parijs heeft een lange voorgeschiedenis van moslimradicalisering, gele hesjes, aanslagen, de onaangetaste kracht van het Rassemblement National, en recent de oorlog in Oekraïne. In Duitsland daarentegen spelen de naweeën van de verloren oorlogen op, het verlies van territoria, de tweedeling van het land, de moeizame integratie van Oost-Duitsland, de dubbelzinnige houding tegenover Israël en Rusland, en de onderdrukte schaamte om de oorlogsmisdaden.
De drie landen zitten met een economische onzekerheid én een veroudering van de bevolking. Door de snel toenemende wapenindustrie blijven voorlopig de ergste ontwikkelingen toegedekt. Maar de twijfel is er. Parijs ziet een lichte opleving van de economie, maar ook een begrotingsontsporing en een toenemende schuldenberg. Londen kwakkelt verder na de mislukte Brexitdrang. 'We estimate that by the start of 2025, the UK economy was approximately 8% smaller than it would have been without Brexit, based on macro data, and 6% smaller using firm-level micro data', wijst een verslag van het Decision Making Panel (King's College, 3 december 2025) uit. Berlijn oogst nu de negatieve gevolgen van een starre bureaucratie, een trage en achterhaalde arbeidswetgeving, en hoge sociale uitgaven. Merz probeert die neerwaartse kringloop op te vijzelen met grote openbare werken en investeringen. Maar de afloop daarvan is onzeker want intussen kijkt hij aan tegen onrust uit vele hoeken. En dan sputtert de Europese motor.
Opvallend: de voormalige Grote Drie (E3) van weleer zoeken nu samen naar een politieke oplossing voor de Europese onmacht om China, Rusland en de VS bij te benen (of af te houden). Starmer, Macron en Merz hadden er eind november een treinreis van elf uur voor over naar Kiiv om de violen te stemmen. Ze willen duidelijk als een driespan de EU voortrekken, aan het hoofd staan ook van de 'Coalition of The Willing' om Oekraïne ten koste van alles uit de Russische klauw te houden, zelfs te halen. Op 8 december maakte E3 in Londen opnieuw vage beloften aan Zelensky. Kan moeilijk anders, want er is genoeg tegenwind van andere 'grote' landen, vooral van Italië ('the left behind') en Polen, dat zich opwerpt als leider van Midden-Europa. The Economist (29 november 2025) waarschuwt voor een verwijdering als E3 gaat optreden 'as a top-down Directoire or exclusive club'. Manipulatie van de kleintjes.
Het heeft ze intussen een brandbrief van ene Trump opgebracht. Volgens diens onberekenbare en duistere gewoonten hoont hij in zijn bombastisch en betweterig schotschrift de Unie als vuile was. In 33 bladzijden kapittelt de National Security Strategy van 4 december 2025 de EU vanwege regelneverij, politieke onderdrukking, blindheid voor omvolking, inperking van de vrije meningsuiting en tekort aan patriottisme. Nog net niet omdat ze geen Amerikaans praten en het genie van Capitol Hill niet begrijpen. Help uzelf, dicteert hij. Hij trekt zijn handen af van de NAVO, gaat rustig door met anderen te belasten – en zeggen dat Von der Leyen nog bewonderend zijn daadkracht loofde, en bijna met tranen in de ogen haar knieval deed omdat hij de eenzijdige invoertarieven voor Europa met 'maar' 15% optrok.
Trump spuwt nu al solfer en vuur omdat de Europese Commissie Google van Elon Musk een boete oplegt van 2,9 miljard euro vanwege concurrentievervalsing. 'Oneerlijk en bevooroordeeld', zegt het orakel. En dus jut hij de lidstaten van de Unie op om, zoals de VS, de eigen soevereiniteit te laten gelden boven de Europese wetgeving. En dus de Unie verdeelder dan ooit te houden. NAVO-baas Mark Rutte moet dat met lede ogen aanzien. Want uiteindelijk groeit alle miserie uit de schrapping van het ontwerp van Europese grondwet. Na, niet eens bindende, volksraadplegingen in Frankrijk en, jawel, Nederland (2005). Datzelfde Nederland wees ook een associatieverdrag met Oekraïne af in 2016, en gaat nu klagen over militaire tussenkomsten. De wroeging om Srebrenica?
Oekraïne zit nu ook hoog in Duitsland. Op 5 december jl. keurde de Bundestag het wetsontwerp goed om opnieuw de dienstplicht in te voeren, meerderheid (CDU/SPD 323 voor, één tegenstem) tegen oppositie (Linke, Groenen, Bündnis, AfD unaniem 272). Het is op eieren lopen, die militarisering: voortaan moeten alle mannelijke jongeren een vragenlijst invullen over hun geschiktheid en motivering plus een geneeskundig onderzoek ondergaan; meisjes kunnen vrijblijvend meedoen. De wet glijdt onmerkbaar over schendingen van de privacy en het jongerenverzet van de laatste maanden heen. Mochten er jaarlijks geen 100.000 vrijwilligers zijn, dan komt er een verplichte rekrutering bij. Als troost geeft het leger een degelijk inkomen en inlijving in de buurt van de 'kandidaat'. De moeizame samenwerking van christen- en sociaaldemocraten herinnert omineus aan de heisa van 1932-1933 waarbij de katholieke Zentrumpartei door ondertekening van de Machtigingswet Hitler als kanselier bevestigde. Vergoelijking blijft de achilleshiel van Europa.
Behalve met de uitbreiding van het leger, ondervindt Merz grote weerstand tegen de hervorming van het pensioenstelsel. Een grote meerderheid van de Bundestag heeft ingestemd met de verlenging van 48% van het loon tot 2031. Dat was nodig omdat anders door de loskoppeling van loonontwikkeling en rente de gepensioneerden minder zouden krijgen. Al lang verzetten jongerenorganisaties, ook binnen de partijen, zich tegen de vermindering van het rustgeld. Zij willen niet opdraaien voor de fouten van de huidige machthebbers. Zelfs de CDU-jongeren in het parlement hadden gedreigd om tegen te stemmen. Merz belooft nu twee nieuwe pakketten om man en vrouw gelijk te schakelen, en wie 45 jaar gewerkt heeft het volle pensioen te geven. Dat valt natuurlijk slecht bij pakweg dokters of juristen die een lange opleiding volgen en nu tot 73 jaar zouden moeten werken. Merz kan moeilijk anders. Nu al gaat een kwart van de begroting naar staatspensioenen, terwijl er maar twee Duitsers werken (en afdragen) voor elke gepensioneerde. In 1960 was de verhouding nog zes tegen één.
En ook politiek heerst er chaos. De radicaalrechtse AfD (Alternative für Deutschland) houdt niet op grote successen te boeken, vooral in de ex-communistische 'neue Länder'— maar ook in Rijnland-Westfalen wankelt de klassieke meerderheid. De AfD tracht inmiddels zijn imago op te poetsen. Ze heeft jongerenvoorzitter Alexander Eichwald uit de partij gezet, na een al te gespierde toespraak in Gießen met 'geladen woordenschat, theatrale handgebaren, en rollende r' (Het Laatste Nieuws, 2 december 2025), helemaal in de retoriek van Hitler en Goebbels. Het is maar opsmuk want vooral bij CSU is men niet afkerig van samenwerking. Alleen Merz is onwrikbaar. 'Nein, niemals.' Weimar is nog niet terug.