27 januari 2026
De rechtsstaat in de VS wankelt, 1933 is dichterbij dan ooit
In mijn 'Dagboek 1933' over het gevaar van extreemrechts trek ik parallellen tussen de gebeurtenissen in het jaar dat Adolf Hitler aan de macht kwam en de gevolgen hiervan, en de huidige politiek van hedendaagse autoritaire en dictatoriale leiders. Vanuit extreemrechtse hoek krijg ik het verwijt dat ik hiermee overdrijf, dat ik niet aan een reductio ad Hitlerum mag doen en dat vergelijkingen met het nazisme van de jaren dertig niet opgaan. Dat klopt niet en ik zal het dus wél doen. Ik besef natuurlijk goed dat de geschiedenis zich nooit exact zal herhalen, maar er zijn zoveel overeenkomsten tussen het extreemrechtse gedachtegoed van vandaag en dat van de jaren dertig dat we dit niet langer mogen negeren en verzwijgen. Denk aan de extreemrechtse partijen en politici die de onafhankelijke rechterlijke macht aanvallen, hun afkeer voor de onafhankelijke pers, hun voorstellen om medeburgers te verklikken, hun afwijzing van de wetenschap, hun afkeer voor vreemdelingen, hun verspreiding van leugens en haat, hun latente antisemitisme, hun afwijzing van internationale instellingen en conventies, hun kritiek op de parlementaire democratie, hun geflirt met autoritaire regimes.
Maar we leven toch in een rechtsstaat, er zijn toch wetten, politiediensten en rechtbanken, er kan toch kritiek geuit worden, er zijn toch geen knokploegen, zo repliceert extreemrechts. Ook dat is niet helemaal waar meer. We glijden steeds meer af naar autoritarisme, zoals we zien in de Verenigde Staten met het gewelddadige optreden van de ICE-immigratiepolitie. Kunnen we dat vergelijken met wat er in 1933 in nazi-Duitsland gebeurde? Het gaat steeds meer in die richting, zoals ik hierna zal beargumenteren, met onder meer tekstfragmenten uit mijn Dagboek 1933.
Nog voor Hitler aan de macht kwam op 30 januari 1933 beschikte hij over de Sturmabteilung (SA), een paramilitaire knokploeg die bijeenkomsten van de nazi's moest beschermen tegen politieke tegenstanders. De SA'ers droegen een bruin uniform en waren doorgaans gewapend met knuppels. De SA betrof geen officiële overheidsdienst, maar gebruikte geweld als een politiek middel om politieke tegenstanders te intimideren tegen de wet in. Vier dagen na de machtsovername door Hitler werd de Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutze des Deutschen Volkes (Verordening van de rijkspresident voor de bescherming van het Duitse volk) goedgekeurd.[1] Hierdoor werden de vrijheid van vergaderen en de persvrijheid in belangrijke mate aan banden gelegd. Het vormde een belangrijk wapen in handen van Rijksminister voor Binnenlandse Zaken, de nazi Wilhelm Frick, om politieke tegenstanders van de NSDAP te bekampen. In de praktijk worden hiermee vooral communistische en socialistische organisaties, stakingen, demonstraties, bijeenkomsten, publicaties en drukwerk geviseerd. De handhaving van die wet lag in handen van de gewone politie, al kreeg die al informele steun van de SA.[2]
Het keerpunt kwam er op 17 februari 1933 toen Hermann Göring die de minister van Binnenlandse Zaken was in Pruisen het zogenaamde Schiesserlass (schietbesluit) goedkeurde. Dit machtigde de politiemensen om vuurwapens te gebruiken tegen nazitegenstanders. En hij suste al op voorhand hun mogelijke gewetensproblemen: 'Elke kogel die nu in de loop van een politiepistool zit, is mijn kogel. Als u hem gebruikt om te doden, ben ik de moordenaar. Ik heb hiertoe opdracht gegeven, ik neem het op mijn geweten. Ik neem alle verantwoordelijkheid.'[3] Vijf dagen later liet hij hulppolitiekorpsen oprichten die bestonden uit zowat 50.000 leden van de Sturmabteilung (SA) en de Schutzstaffel (SS). Dat betekende dat een SA'er met een armband met de inscriptie Hilfspolizei nu bevoegd was om op te treden namens de staat. Deze maatregel legaliseerde de golf van terreur en geweld en leidde binnen enkele dagen tot 69 politieke moorden. Ze richtten hun pijlen vooral op communisten, socialisten en vakbondslui, maar ook steeds meer tegen de liberale pers, de Joden, homoseksuelen en andere groepen die kritiek hadden op de nazi's. Sommige kranten waarschuwden voor wantoestanden en terreur, maar Hitler betitelde hen als Volksfeinde (Vijanden van het volk).[4] Hij legde de verantwoordelijkheid voor dergelijke mistoestanden steevast bij de anderen. De SA voelde zich toen quasi onaantastbaar. Na de goedkeuring van de machtigingswet op 23 maart 1933 had Hitler alle macht in handen.
Onmiddellijk na zijn tweede inauguratie op 20 januari 2025, waarop Trump de eed aflegde en zwoer dat hij de grondwet van de VS zou eerbiedigen, tekende hij een hele reeks presidentiële besluiten zoals de onmiddellijke arrestatie en deportatie van vreemdelingen zonder geldige verblijfspapieren. Dat gebeurde door immigratieambtenaren van de United States Immigration and Customs Enforcement (ICE) die huiszoekingen doen en arrestaties uitvoeren, doorgaans zonder een rechterlijk bevel (in strijd met Amendement 4 van de grondwet) en, in de praktijk, zonder recht op juridische bijstand (in strijd met Amendement 6). De overgrote meerderheid van de gearresteerden heeft geen aantoonbare strafrechtelijke veroordelingen en er lopen geen aanklachten tegen hen.[5] Trump ondertekende ook een presidentieel decreet waardoor bepaalde baby's en kinderen die in de VS geboren worden, hun Amerikaanse staatsburgerschap verliezen (in strijd met Amendement 14 dat stelt dat al wie geboren wordt op het grondgebied van de VS de Amerikaanse nationaliteit verwerft).[6] Regelmatig worden ook Amerikaanse staatsburgers, maar van vreemde afkomst, opgepakt. De gearresteerden worden overgebracht naar detentiecentra waar ze vreselijk behandeld worden en daarna vaak gedeporteerd naar landen waarvan ze zelf niet afkomstig zijn. Ook daar ondergaan ze vreselijke behandelingen (in strijd met Amendement 8).
Vele van deze beslissingen worden door federale rechters afgewezen, maar de regering legt die uitspraken naast zich neer. President Trump schreef op zijn socialemediakanaal: 'Wie het land dient, kan de wet niet schenden.'[7] En vicepresident J.D. Vance verklaarde dat 'rechters de legitieme macht van de uitvoerende macht niet mogen controleren.'[8] Deze visies staan haaks op het principe van de scheiding der machten en zijn dus ondemocratisch. Volgens Dr. Lawrence Rosenthal bestaat er een parallel tussen 'de Duitse machtigingswet van 1933 en deze uitspraak van het Hooggerechtshof over immuniteit'.[9] Volgens de gerenommeerde decaan van de UC Berkeley Law School Erwin Chemerinsky, ondergraaft Trumps beleid de democratische rechtsorde op vier manieren: checks and balances worden vernietigd, wetten worden schaamteloos genegeerd, er is een zuivering van de overheid aan de gang, en rechterlijke uitspraken worden aangevallen.[10] Maar Trump zet door. Via de ICE Tip Line kunnen burgers op een al dan niet anonieme manier vermoedelijke illegale immigratieactiviteiten melden bij de immigratiedienst. Er is veel kritiek op deze kliklijn omdat er vaak valse meldingen gebeuren, aangifte van personen vanuit racistische overwegingen of persoonlijke wrok en etnische profilering. Vooral zwarten, latino's en andere Spaanstaligen zijn daar het slachtoffer van. Soms worden zelfs mensen die legaal in de VS zijn, opgepakt op basis van de anonieme foute tips.
Wat Trump doet is de Amerikaanse bevolking opzetten tegen immigranten, net zoals Hitler de Duitse bevolking opzette tegen de Joden. De kliklijnen vormen daar een middel toe. Maar net als Hitler wil Trump ook zoveel mogelijk criticasters van zijn beleid aanpakken. Buitenlanders en zelfs mensen met een geldig visum die negatieve uitlatingen deden over Trump en zijn beleid, mogen het land niet (meer) binnen of worden het land uitgezet. Daarvoor worden zelfs smartphones en tablets doorzocht. Eigen medewerkers die kritisch staan tegenover de president worden actief opgespoord en bestraft door een degradatie, ontslag of strafvervolging. Verschillende FBI-agenten werden op die manier weggezuiverd zodat nog enkel loyalisten overblijven. Het doet denken aan het Gesetz Wiederherstellung des Berufsbeamtentums (Wet op het herstel der beroepsambtenaren) van 7 april 1933 dat de basis vormde voor het verwijderen van 'politiek onbetrouwbare' ambtenaren om zo een volgzaam bestuursapparaat op te bouwen.
Intussen drijft Trump de acties van ICE verder op. Immigratieagenten in anonieme voertuigen, gekleed als paramilitaire troepen met gezichtsbedekking en gewapend met pistolen, vallen binnen in winkels, bars, hotels, restaurants, carwashes, woningen en zelfs bij vrijwilligers die mensen zonder papieren helpen met voedsel en juridisch advies. De regering gaf de ICE zelfs toestemming om ook scholen, ziekenhuizen en gebedshuizen binnen te vallen.[11] Alle kenmerken van een politiestaat zitten hierin. De ICE-agenten en de grenspatrouilles moeten dus geen gegronde reden hebben om iemand te arresteren. Het is duidelijk dat etnisch profileren zoals het beoordelen van huidskleur, gezichtskenmerken en kledij een rol spelen. Ook hier is de parallel met de jaren dertig duidelijk.[12] In diverse staten vonden demonstraties plaats tegen deze massadeportaties waarbij men spandoeken droeg met de tekst: 'Niemand is illegaal'. In Minneapolis en San Diego kwam het tot confrontaties met gewapende en gemaskerde ICE-immigratieambtenaren en de politie.[13] Op 6 juni 2025 viel de ICE binnen in verschillende bedrijven en een familiecentrum in Los Angeles waardoor veel gezinsleden van elkaar werden gescheiden. Dat leidde tot hevige protesten en demonstraties. Daarop stuurde Trump soldaten van de Nationale Garde en elitetroepen van de marine naar de stad (in strijd met Amendement 10) tegen de zin van gouverneur Gavin Newsom die stelde dat hij die ongeregeldheden zelf eenvoudig kon aanpakken. 'Trump misbruikt zijn macht en probeert bewust de boel te laten escaleren. Daarmee brengt hij de levens van veel mensen in gevaar', aldus Newsom.[14]
Trump en zijn minister van Binnenlandse Veiligheid Kristi Noem blijven het optreden van de ICE-agenten echter verdedigen en aanvuren. En dan loopt het mis. Tijdens hun jacht op immigranten in de staat Minneapolis werd op 7 januari 2026 de 37-jarige Renee Nicole Good doodgeschoten, een moeder van drie kinderen.[15] Op de beelden is duidelijk te zien dat ze rustig wilde wegrijden, maar dat een ICE-agent haar van dichtbij met drie schoten doodt. Het Witte Huis sprak onmiddellijk van zelfverdediging en verweet Good een 'professionele agitator' te zijn.[16] Het onderzoek naar de zaak werd overgedragen naar de FBI. Daarover vernemen we niets meer. Dat leidde tot grote publieke protesten. Op 24 januari 2026 gebeurde een nieuw drama. De 37-jarige verpleegkundige Alex Pretti, die andere mensen wilde beschermen bij anti-ICE-protesten, werd tegen de grond geduwd en toen met meer dan tien schoten van dichtbij afgemaakt.[17] Opnieuw verdedigde Trump het optreden van de agenten en sprak van wettige zelfverdediging. De ICE gedraagt zich steeds meer als een militaire militie (de agenten beschikken over zware wapens en treden in groep op) die zich onaantastbaar voelt dankzij de onvoorwaardelijke steun van de president en zijn regering. Ook hier bestaat een parallel met 1933 toen Göring de volledige verantwoordelijkheid nam voor mogelijke misdaden gepleegd door de gewapende SA'ers. Op de website van de ICE staat intussen ook een luguber, maar onvolledig, lijstje van namen van opgepakte immigranten die stierven tijdens hun detentie.[18]
De uitleg van extreemrechts dat er geen vergelijking mogelijk is met de jaren dertig, omdat er vandaag geen knokploegen bestaan, gaat niet op. Bij de aanval op het Capitool op 6 januari 2021 zagen we hoe geüniformeerde leden van de Proudboys en de OathKeepers in de aanval gingen. Zo zijn er nog tal van burgerwachten, knokploegen en privémilities die actie voeren voor white supremacy zoals de Aryan Brotherhood, Blood Tribe, Active Club Network, Patriotic Altenative, allemaal blanke neonazistische groepen. De Hongaarse ultranationalistische en neofascistische anti-immigrantenpartij Mi Hazánk (Ons Vaderland) heeft geüniformeerde knokploegen.[19] In Polen zijn tientallen Patrole obywatelskie (burgerpatrouilles) actief die zich inzetten voor de bescherming van het Poolse ras, xenofobe berichten verspreiden en regelmatig vreemdelingen aanvallen.[20] Deportadlos Ahora is een Spaanse extreemrechtse groep die mensen van Noord-Afrikaanse afkomst aanvalt. Maar vooral in de VS zijn dergelijke groepen actief. In een vergelijking tussen het fascisme in Europa vorige eeuw en de huidige situatie in de VS, wijzen onderzoekers van de UC Berkeley op het volgende verontrustende feit: 'Vandaag bezitten duizenden – misschien wel miljoenen – MAGA-leden in de VS over oorlogswapens.'[21]
Extreemrechtse partijen en politici, zoals Tom Van Grieken en Geert Wilders, die Trump bewieroken en prijzen omwille van zijn harde aanpak van asielzoekers en immigranten, blijven vandaag opmerkelijk stil.[22] Voor Van Grieken is Trump een 'vredespresident'.[23] Maar Trump geeft, net zoals Hitler, nooit een fout of vergissing toe, zegt nooit dat zijn tegenstanders iets goed hebben gedaan, accepteert nooit de schuld en concentreert zich systematisch op een vijand die hij dan de schuld geeft van alles wat fout gaat. Hij liegt doelbewust en steunt compleet onwettige acties van ICE-agenten die meer lijken op moorden dan op gewone politionele interventies. Daarenboven gedraagt Trump zich net als Hitler als iemand die denkt dat hij onfeilbaar en almachtig is. Zijn feitelijke inlijving van Venezuela en zijn eis om Groenland in handen te krijgen – die zaak is nog helemaal niet opgelost, geloof mij – tonen aan hoe gevaarlijk hij is. Op 9 januari 2026 liet hij dat in een interview met The New York Times ook duidelijk verstaan: 'Ik heb het internationale recht niet nodig', zei Trump, in alles wat ik doe word ik alleen begrensd door 'mijn eigen moraliteit'.[24] De wereld, de Verenigde Staten, Europa, wij allemaal hangen dus af van de 'moraliteit' van Trump. Dat is geen geruststellende gedachte. De rechtsstaat in de VS wankelt, wie houdt hem nog tegen? 1933 is dichterbij dan ooit.
_Noten
[1] Peter Longerich, Goebbels. Biografie, De Bezige Bij, 2012, p. 222.
[2] Norbert Frei, De Führerstaat. De nationaal-socialistische heerschappij 1933-1934, Het Spectrum, 1995, p. 48.
[3] Frank Mcdonough, De Gestapo. Mythe en realiteit van Hitlers geheime politie, Atheneum – Polak & Van Gennep. 2017, p. 28.
[4] Terrence Petty, Enemy of the People. The Munich Post and the Journalists Who Opposed Hitler, Associated Press, 2019, p. 29.
[5] US sent 238 migrants to Salvadoran mega-prison; documents indicate most have no apparent criminal records, CBS NEWS, April 6, 2025.
[6] Federal Court Blocks Trump Birthright Citizenship Executive Order, ACLU, February 10, 2025.
[7] Trump Suggests No Laws Are Broken if He's 'Saving His Country', The New York Times, February 15, 2025.
[8] Vance Says 'Judges Aren't Allowed to Control' Trump's 'Legitimate Power', The New York Times, February 9, 2025.
[9] Fascism shattered Europe a century ago – and historians hear echoes today in the U.S., UC Berkeley News, September 9, 2024.
[10] Signposts on the road to authoritarian rule, Los Angeles Times, February 10, 2025.
[11] Trump administration throws out policies limiting migrant arrests at sensitive spots like churches, Associated Press, January 22, 2025.
[12] Op 4 september 2025 vielen 75 federale agenten zonder huiszoekingsbevel een fabriek in Cato in New York binnen. Ze pakten tientallen arbeiders op die ze op basis van hun uiterlijk in twee groepen verdeelden: Hispanice en niet-Hispanics. De Hispanics werden meegenomen ongeacht hun legale verblijfsvergunningen. Immigration raid at New York business left workers terrified and slowed production, co-owner says, CNN, September 6, 2025.
[13] Hundreds protest ICE, other federal law enforcement action in Minneapolis, Minnesota Reformer, June 3, 2025. Armed ICE Agents Wreak Havoc as They Descend on San Diego Restaurant During Service, Independent Global News, June 2, 2025.
[14] California governor says Trump is sowing 'more chaos' by ordering Marines to LA, NPR, June 10, 2025.
[15] Who Was Renee Good, the Woman Killed by an ICE Agent in Minneapolis?, The New York Times, January 10, 2026.
[16] Trump tries to smear Renee Good and her wife for ICE killing, Advocate, January 12, 2026.
[17] Federal agents' killing of another protester roils Minneapolis, Los Angeles Times, January 24, 2026.
[18] https://www.ice.gov/detain/detainee-death-reporting
[19] The National Legion – Far-right launches new paramilitary group in Hungary, Hungarian Free Press, May 15, 2019.
[20] Rasistowski atak w Żyrardowie. Grupa napastników wtargnęła do hostelu zamieszkanego przez imigrantów, Wyborcza.pl, 25 Wrzesień 2024. Poolse knokploegen jagen op migranten: 'Die hooligans hebben bereikt wat ze willen, de buitenlanders zijn gevlucht', 15 oktober 2024.
[21] Fascism shattered Europe a century ago –liberales.be and historians hear echoes today in the U.S., UC Berkeley, September 9, 2024.
[22] Wilders feliciteert Amerika met 'winst' Trump, NRC, 6 november 2024.
[23] Van Grieken: 'Trump is een vredespresident', Knack, 19 januari 2025.
[24] Trump Says His Only Limit on His Global Powers Is His 'Own Morality', The New York Times, January 8, 2026.
[2] Norbert Frei, De Führerstaat. De nationaal-socialistische heerschappij 1933-1934, Het Spectrum, 1995, p. 48.
[3] Frank Mcdonough, De Gestapo. Mythe en realiteit van Hitlers geheime politie, Atheneum – Polak & Van Gennep. 2017, p. 28.
[4] Terrence Petty, Enemy of the People. The Munich Post and the Journalists Who Opposed Hitler, Associated Press, 2019, p. 29.
[5] US sent 238 migrants to Salvadoran mega-prison; documents indicate most have no apparent criminal records, CBS NEWS, April 6, 2025.
[6] Federal Court Blocks Trump Birthright Citizenship Executive Order, ACLU, February 10, 2025.
[7] Trump Suggests No Laws Are Broken if He's 'Saving His Country', The New York Times, February 15, 2025.
[8] Vance Says 'Judges Aren't Allowed to Control' Trump's 'Legitimate Power', The New York Times, February 9, 2025.
[9] Fascism shattered Europe a century ago – and historians hear echoes today in the U.S., UC Berkeley News, September 9, 2024.
[10] Signposts on the road to authoritarian rule, Los Angeles Times, February 10, 2025.
[11] Trump administration throws out policies limiting migrant arrests at sensitive spots like churches, Associated Press, January 22, 2025.
[12] Op 4 september 2025 vielen 75 federale agenten zonder huiszoekingsbevel een fabriek in Cato in New York binnen. Ze pakten tientallen arbeiders op die ze op basis van hun uiterlijk in twee groepen verdeelden: Hispanice en niet-Hispanics. De Hispanics werden meegenomen ongeacht hun legale verblijfsvergunningen. Immigration raid at New York business left workers terrified and slowed production, co-owner says, CNN, September 6, 2025.
[13] Hundreds protest ICE, other federal law enforcement action in Minneapolis, Minnesota Reformer, June 3, 2025. Armed ICE Agents Wreak Havoc as They Descend on San Diego Restaurant During Service, Independent Global News, June 2, 2025.
[14] California governor says Trump is sowing 'more chaos' by ordering Marines to LA, NPR, June 10, 2025.
[15] Who Was Renee Good, the Woman Killed by an ICE Agent in Minneapolis?, The New York Times, January 10, 2026.
[16] Trump tries to smear Renee Good and her wife for ICE killing, Advocate, January 12, 2026.
[17] Federal agents' killing of another protester roils Minneapolis, Los Angeles Times, January 24, 2026.
[18] https://www.ice.gov/detain/detainee-death-reporting
[19] The National Legion – Far-right launches new paramilitary group in Hungary, Hungarian Free Press, May 15, 2019.
[20] Rasistowski atak w Żyrardowie. Grupa napastników wtargnęła do hostelu zamieszkanego przez imigrantów, Wyborcza.pl, 25 Wrzesień 2024. Poolse knokploegen jagen op migranten: 'Die hooligans hebben bereikt wat ze willen, de buitenlanders zijn gevlucht', 15 oktober 2024.
[21] Fascism shattered Europe a century ago –liberales.be and historians hear echoes today in the U.S., UC Berkeley, September 9, 2024.
[22] Wilders feliciteert Amerika met 'winst' Trump, NRC, 6 november 2024.
[23] Van Grieken: 'Trump is een vredespresident', Knack, 19 januari 2025.
[24] Trump Says His Only Limit on His Global Powers Is His 'Own Morality', The New York Times, January 8, 2026.
(Tekst oorspronkelijk gepubliceerd op liberales.be, 26 januari 2026. Overgenomen met toestemming van de auteur.)