30 januari 2026
Brief van een bezorgde bibliotheekmedewerker aan Johan Braeckman
Beste Johan
Ik wil graag reageren op de vragen die je in je derde brief aan Jürgen Pieters voorlegt. Ik werk al enkele jaren in een Vlaamse openbare bibliotheek en worstel reeds geruime tijd met een moreel dilemma, deels persoonlijk, deels professioneel.
De bibliotheek waarin ik werk is met tienduizenden leners een van de grootste van Vlaanderen en heeft een ruime collectie boeken en materialen die de wetenschappelijke toets helemaal niet doorstaan. Mijn vraag is simpel en oprecht: wat vang je hiermee aan? Ze duikt nu ook op in jouw brief. Blijkbaar kreeg je de vraag al eerder van mensen die werkzaam zijn in een bibliotheek.
Sta me toe dat ik de fictie in dit schrijven in het midden laat. Ik volg je in je stelling dat we die mogen beschouwen als ‘eerlijk bedrog’ en dat iedereen daarvan op de hoogte is. Ik wil het graag hebben over de non-fictie in de bibliotheek, die eerlijk hoort te zijn van inborst. Daar vind je twee grote rubrieken die je als zuivere pseudowetenschap of bijgeloof hoort te omschrijven: Alternatieve Geneeswijzen en Spiritualiteit-Esoterie. Beide roepen bij mij een andere morele wroeging op.
Bij Spritualiteit-Esoterie vind je een breed scala aan onderwerpen die ik zelf eerder frivole desinformatie zou noemen: waarzeggerij, wichelarij, reïncarnatie, UFO-mysteries, wicca, astrologie, handlijnkunde, paranormale krachten, telepathie, enzovoort. Hoewel ik me ervan bewust ben dat de ideeën uit deze boeken schade kunnen aanrichten – minstens tijd- en geldverspilling – is de informatiean sich eerder onschuldig en werkt ze vaak op de lachspieren. Achter de boeken gaan vaak immorele verdienmodellen schuil, maar dat is voer voor een ander debat.
Bij de rubriek Alternatieve Geneeswijzen is de informatie niet meer onschuldig, maar ronduit schadelijk. Je vindt er boeken over homeopathie, reiki, heelkundige kristallen, ayurveda, acupunctuur, geneeskrachtige wondermiddelen, en zo meer. Geneeswijzen die helemaal niet wetenschappelijk onderbouwd zijn. Zoals je weet kunnen dergelijke boeken onmetelijk veel ellende aanrichten. Veel boeken in onze collectie doen vaccins in de ban als gevaarlijk en wijzen de reguliere medische wetenschap ronduit af. Eén auteur slaagt erin om jodium aan te prijzen als remedie voor allerlei aandoeningen: kanker, diabetes, hartziekte én zowaar autisme. Een andere auteur beveelt homeopathie aan tegen long covid en vindt medicijnen en vaccins giftig voor kinderen en zwangere vrouwen. Toe maar.
Waarom heeft de bibliotheek dergelijke onzin in de collectie? En waarom zijn die boeken überhaupt aangeschaft? Dat antwoord ligt voor de hand en is tegelijk verontrustend: veel mensen willen die boeken lezen. Er is een bijzonder grote vraag naar pseudowetenschap en bibliotheken doen hun best om aan die vraag te beantwoorden. Om dat uit te leggen moet ik eerst uitweiden over de missie van onze bibliotheek – en de meeste andere. Die is vandaag drieledig: geletterdheid en leesplezier bevorderen en toegang geven tot informatie, kennis en cultuur. Voor een deel wordt daarbij terecht ingespeeld op de vraag bij het publiek. De tijd waarin verzuilde bibliotheken hun publiek in een intellectueel en moreel korset willen duwen ligt achter ons. Vandaag heb je als bibliotheek een gezonde wisselwerking met je bezoeker en diens interesses en wensen.
Zowel bij fictie als non-fictie schatten we in of er een ‘vraag’ leeft naar de materialen die we aankopen en bewaren. Bij alternatieve geneeswijzen, spiritualiteit en het onschuldigere bijgeloof is die vraag groot. Maar toch zijn er grenzen. Naar exacte wetenschappen is er bijvoorbeeld objectief minder vraag, maar die collectie is relatief groter omdat we die vanzelfsprekend belangrijker vinden. Je luistert naar je publiek, maar je maakt ook keuzes.
Dat neemt niet weg dat boeken die jodium als remedie tegen diabetes en autisme aanprijzen bijzonder schadelijk zijn, los van hoe populair ze zijn. Wie ernstig ziek is en naar jodiumtabletten grijpt, is daar niet mee geholpen. Moeten we onze lezers niet meer in bescherming nemen, ook tegen zichzelf?
Ik ben van mening dat censureren geen optie is. Ook daarvoor moet ik verwijzen naar onze missie: we bieden als bibliotheek zoveel mogelijk informatie aan op een zo neutraal mogelijke manier. Daarbij laten we vooringenomenheid en ideologie buiten beschouwing. In die zin sluiten de rubrieken die ik noemde aan bij de missie: je informeert je bezoekers simpelweg over wetenschap én pseudowetenschap. Aan de lezer om een oordeel en eigen wereldbeeld te vormen. Bovendien is de collectie er ook voor sceptici die het fenomeen willen bestuderen of er onderzoek naar doen.
Er zijn ook pseudowetenschappelijke boeken die een grote culturele of historische impact hebben en om die reden de moeite waard zijn om nog te lezen. Sigmund Freud was een pseudowetenschapper pur sang, maar zijn werken vind je nog altijd in de meeste bibliotheken. Terecht. Wie Freud wil bekritiseren, moet eerst weten wat de man zoal vertelde.
De waarheid van de onwaarheid onderscheiden is op dit moment dus geen opdracht van de bibliotheek. Ik ben er persoonlijk niet uit of daar verandering in moet komen. En zelfs al zouden we het wenselijk vinden, dan zou het een bijzonder moeilijke klus zijn. Welke collectievormer of bibliothecaris heeft tijd om jaarlijks duizenden nieuwe boeken na te lezen op onwaarheden? En wie hakt finaal de knoop door over wat waar is en wat niet? En wat als een boek correct is, maar ongenuanceerd? Ik ben zelf niet bij de collectievorming betrokken, maar dat lijkt mij een bijzonder moeilijke taak. In bibliotheken zijn er bovendien altijd werknemers die wél geloof hechten aan homeopathie, astrologie of helderziendheid. Een debat dat alle neuzen in dezelfde richting zet is aartsmoeilijk. Neutraliteit als streven heeft het voordeel van de duidelijkheid.
Anderzijds lijkt schermen met neutraliteit me te gemakkelijk. Bij instellingen als de openbare omroep, eveneens een publiek gefinancierd huis van informatie voor een breed publiek, verwachten we wél een onderscheid tussen waarheid en onwaarheid. De omroep VRT wordt doorgaans terecht bekritiseerd als ze pseudowetenschap aan bod laat komen. Je zou je kunnen afvragen waarom we in die zin streng zijn voor de openbare omroep, maar mild voor bibliotheken. Wij zijn geen journalisten of programmamakers, maar kritischer naar ons aanbod kijken zou je in die zin kunnen verdedigen.
Voorts kan ik onmogelijk stellen dat een bibliotheek volledig neutraal is en alle informatie als even waarachtig presenteert, zelfs al is dat eigenlijk de bedoeling. De boeken in de collectie en de ruimte die rubrieken krijgen zijn gevolgen van menselijke keuzes, niet van neutrale wiskundige formules. De titel van de rubriek Alternatieve geneeswijzen is een oordeel op zich. Bezoekers komen weleens melden dat we die gewoon Geneeswijzen mogen noemen, want voor hen zijn de andere disciplines de leugenaars die uit de band horen te springen. In verhouding tot de populariteit is de collectie trouwens niet groot, ook dat is een bewuste keuze. Is dat dan neutraliteit? Eigenlijk niet.
Naast je collectie heb je bovendien je programmatie. Academici of artsen nodigen we steevast uit voor lezingen, maar homeopaten of antivaxers nooit. Neutraal en objectief is dat niet, want ik vrees dat een lezing van een antivaxer of alternatief genezer bijzonder veel publiek zou lokken, dat nadien tevreden huiswaarts zou keren.
Ook vind je niet alle vormen van desinformatie in dezelfde mate terug in de bibliotheek. Pseudowetenschap krijgt in ‘mijn’ bibliotheek een relatief ruime plaats, samenzweringsgeloof nauwelijks. Je kan bij ons niet lezen dat president Kennedy werd vermoord door de CIA, vliegtuigen chemtrails verspreiden of dat de wereld geregeerd wordt door reptielachtige wezens in mensenvorm. Complottheorieën over het coronavirus zijn zelfs eerder actief geweerd, ook al vind je er ongetwijfeld een publiek voor.
De ene onwaarheid blijkt dus niet de andere te zijn. Waarom dat onderscheid? Dat is moeilijk te zeggen. Mijn vermoeden is dat er bij de maatschappelijke intelligentsia meer sympathie en tolerantie bestaat voor pseudowetenschap dan voor complotten. Dat zie je bij de cultuur, de journalistiek en dus ook bij bibliothecarissen en collectievormers. Hoe dan ook: wie echt neutraal wil zijn, zet de sluizen open voor alles wat de lezer wil. En dat lijkt me geen goed idee.
Ondanks dat alles lijkt de collectie wegnemen mij een moeilijke optie. Wel kunnen we ingrijpen in omkadering, context, signalisatie en terminologie. Zelf ben ik voorstander van ‘Alternatieve therapieën’ als benaming, en geen plaatsing onder de hoofdrubriek ‘Gezondheid’. Daarnaast kan je inzetten op een educatief aanbod rond kritisch denken en het aanbod sceptische boeken versterken en meer in de kijker plaatsen. Wie gelooft in paranormale krachten zou op zijn favoriete boekenplank ook voldoende kritische boeken moeten vinden.
De scheiding tussen de pseudowetenschappelijke en wetenschappelijke rubrieken zou ook strikter moeten zijn. Op dit moment vind je hier en daar toch boeken over homeopathie buiten de rubriek Alternatieve geneeswijzen. Een correctere plaatsing zou een goede start zijn.
Maar is dat alles de oplossing die mijn moreel dilemma doet verdwijnen? Ik denk het niet.
Daarnaast vrees ik, zoals je gedachtewisseling met Jürgen Pieters zo boeiend aantoont, dat de zuivere pseudowetenschap nog maar het gemakkelijke, zichtbare topje is van de ijsberg die deze discussie is. In elke uithoek van elke bibliotheek kan je boeken met verkeerde informatie terugvinden. Bij gezondheid, exacte wetenschappen, dieetboeken, pedagogie, psychologie, geschiedenis en economie bevinden zich werken van auteurs die onder meer door organisaties als SKEPP pseudowetenschappers worden genoemd.
Verder heb je boeken die belangrijke tijdsdocumenten zijn, maar foutieve informatie bevatten. Ik noemde Freud eerder al. De werken van Aristoteles, die beweerde dat de aarde het centrum van het universum was, gaan we eveneens niet zomaar weghalen.
Er zijn bovendien veel boeken waarvan de informatie bij de publicatie aansloot bij de wetenschappelijke consensus, maar intussen achterhaald zijn. Vaak blijft de lezer die achterhaalde boeken verslinden. Wat dan?
Je merkt dat ik vooral vragen stel en zelf geen antwoorden ken. Alvast heel erg bedankt om naar mijn hartenkreet te luisteren. Een breder debat en een adequate houding tegenover desinformatie in de bibliotheek is op zijn plaats, zelfs al kan het nooit beslecht worden. Het zou al mooi zijn om ermee te beginnen. Tot hier toe bleef het probleem onder de radar.
Met vriendelijke groet
een bezorgde bibliotheekmedewerker
(naam en adres bekend bij de redactie)