24 april 2026
Meta moet meer morele verbeelding aan de dag leggen
Dat Meta en Google in eerste aanleg veroordeeld werden voor het verslavende ontwerp van hun producten zien sommigen als een tabaksmoment voor big tech. Niet alleen de gebruiker, maar ook de ontwerper of aanbieder van een (potentieel) schadelijk product draagt morele verantwoordelijkheid voor de impact ervan. Een belangrijk precedent dat komaf maakt met de toepassing van sectie 230 van de Amerikaanse Communications Decency Act op sociale media, die stelt dat bedrijven niet aansprakelijk gesteld kunnen worden voor wat gebruikers op hun platformen posten.
Technologie is niet neutraal. Achter het ontwerp van de mobiele flitscamera schuilt een maatschappelijke waardeafweging over veiligheid versus controle. In het ontwerp van datingapps zitten opvattingen over relaties en seksuele aantrekking en hoe die potentiële partners bij elkaar kunnen brengen. Wikipedia is een verlengstuk van een ideaal over collectieve waarheidsbevinding en falsifieerbaarheid. De voorbeelden illustreren dat de morele lading van technologie niet meteen een negatief verhaal hoeft te zijn. Ethiek kan bij een ontwerp een driver zijn voor (maatschappelijke) waardecreatie zoals veiligheid, romantiek en de democratisering van kennis.
Maar veel digitale applicaties hebben verdoken ontwerpdoelstellingen die niet noodzakelijk de gebruiker of samenleving dienen. Meer dan tien jaar geleden stelde Facebook zichzelf tot doel de wereld in verbinding te brengen. Maar de algoritmes achter het platform kregen een ander 'target'. Namelijk gebruikers zo lang mogelijk online houden en advertenties voorschotelen.
Iets gelijkaardigs zien we met datingapps: ze beloven de ideale match, maar als het algoritme daar te goed in is, is de gebruiker snel weg. Waarom zou je op de app blijven als je er snel een nieuwe partner mee vond? Gevolg: de algoritmes doen aan strategische selectie: ze verleiden in eerste instantie gebruikers met interessante profielen, maar dat neemt snel af als de klant niet bijbetaalt voor duurdere abonnementen.
Zoals wagenbouwers tien jaar geleden met software de werkelijke uitstoot van hun wagens verdoezelden, sjoemelen te veel techbedrijven met hun bedoelingen. Noem het purposewashing of 'doeldressing'. Niet de meerwaarde voor de gebruiker – laat staan de samenleving – maar de winst voor het bedrijf is het primaire doel waarop de technologie gebouwd is. Zonder minimale wettelijke kaders heeft de digitale economie moeite om haar commerciële doelen in lijn te brengen met morele of maatschappelijke grenzen.
Het kan nochtans anders door niet alleen commerciële belangen maar ook morele verbeelding een plaats te geven in het ontwerpproces. Op welke manier gaat ons product een invloed hebben op de gebruiker of andere belanghebbenden? Aan welke waarden en belangen raakt het product? Op welke manier kan het product meerwaarde opleveren voor alle partijen? Veel techbedrijven waarschuwen terecht voor overregulering. Maar ze hebben er zelf een hand in. Hoe meer morele verbeelding in het ontwerp van technologie, hoe minder nood aan regelgeving in de omkadering ervan.
(Dit artikel verscheen eerder in de krant De Tijd, 30 maart 2026. Overgenomen met toestemming van de auteur.)