23 april 2026
Plezant pandemonium
Over de voorstelling 'German Staatstheater' van Rosie Sommers en Micha Goldberg
De hoogste volmaaktheid der maatschappij bestaat in de vereniging van orde en anarchie.
Pierre-Joseph Proudhon
Ik weet dat het anders is dan ik nu denk, maar ik laat die kennis nog even links liggen. Ik wil eerst mijn eigen impressies en gedachten weergeven om daarna pas recensies te lezen. Bij het boeken viel het op dat de eerste paar rijen ten eerste goedkoper waren en ten tweede bijna leeg, terwijl de zaal al behoorlijk gevuld was. Wij kozen voor een paar rijen naar achteren. We spraken over onze hypothesen: dat op de eerste paar rijen de mensen nat of vies konden worden, of dat er publieksinteractie zou komen. Eenmaal in de Grote Zaal van de Stadsschouwburg Amsterdam zagen we dat er op de eerste paar rijen vooral jongere mensen zaten. Na afloop bedenk ik een andere hypothese waarom de eerste rijen niet eersteklasprijzen hadden, namelijk omdat dit stuk antikapitalistisch is en de wereld op z'n kop wil zetten. German Staatstheater is een avant-gardistisch metatheaterstuk dat de Duitse theatercultuur en daarmee een deel van de moderne cultuur bekritiseert. Dit stuk roept veel vragen op, die niet allemaal direct beantwoord hoeven of kunnen worden.
Het decor bestaat uit twee wanden met deuren, zoals bij een klucht waarin hilarische scènes voorkomen met mensen die in- en uitlopen en elkaar steeds mislopen. Een man en vrouw in sporttenue met badmintonrackets lopen via de zaal het podium op, ze lopen door een van de deuren en verdwijnen weer. De zaal is gelijk stil. Opeens is er op verschillende plekken in de zaal tumult. De toneelspelers wurmen zich met fietsen boos schreeuwend door de mensen heen. Ook bij de rij waar wij zitten, komt een schreeuwende actrice met een blauw-gele huurfiets langs. En inderdaad: dat past niet door de nauwe rij. Ook op de balkons zijn fietsen te zien. Er zijn veel acteurs en er gebeurt van alles tegelijk. Ook op het toneel is er tumult losgebarsten. Het overzicht is weg. Van boven het podium daalt een zilveren dragqueen neer. Er is muziek en iedereen schreeuwt naar elkaar.
Er komt cadans in de voorstelling tussen rustige scènes en de wilde scènes. De meer dan een dozijn acteurs zijn maximaal divers: qua leeftijd, huidskleur, uiterlijk, gender. Dat wordt ook benoemd. De acteur stelt dat de zaal ook wel zo divers zal zijn. Het zaallicht gaat aan en we worden gevraagd om ons heen te kijken. Hoewel het opvalt dat er bij deze voorstelling wat meer twintigers zijn dan doorgaans bij toneel, is het publiek toch vooral van middelbare leeftijd en voornamelijk wit. Diversiteit is op het toneel makkelijker te bewerkstelligen dan in de zaal. Er volgt een lijst met trigger- en contentwarnings. Het publiek lacht erom. Ook mag het publiek doen wat het wil met de telefoon.
Terugdenkend vraag ik me af wat ik gezien heb of beter gezegd: wat ik meegemaakt heb. Een daverende en overdonderende ervaring. Misschien wel grensoverschrijdend. Ik vind het moeilijk om toe te geven dat ik toch ook een beetje gechoqueerd raakte, of me in ieder geval ongemakkelijk voelde, terwijl ik van mezelf wil denken dat ik zo progressief, ruimdenkend en liberaal ben dat mij dat niet overkomt. Een happening, performance, circus, klucht, antitheater: het stuk laat zich niet in een hokje plaatsen. Een vooroordeel over theater is dat het saai is en hoogdravend. Dat is hier niet het geval. Dit is een voorstelling om met scholieren naartoe te gaan. Ze mogen hun telefoon (die aan hun hand vergroeid is) gewoon blijven bedienen. Gegarandeerd zullen ze zich niet vervelen. Gegarandeerd zullen ze zich deze voorstelling herinneren. Gegarandeerd zullen ze hierna toneelvoorstellingen wél saai vinden. (Nu heb ik twijfels want met deze voorstelling als benchmark valt alles tegen. Alleen het pornografisch feministische geweld van voorstellingen van Florentina Holzinger gaat hier nog een flink stuk overheen.)
Het hedendaagse cultuurfilosofische discours komt langs: over politieke correctheid, diversiteit, of theater politiek moet zijn, over het al dan niet innemen van een standpunt over de oorlog en met name Israël/Palestina, over identiteit, over masturbatie, eenzaamheid, geweld, intimiteit, manspreading, homoseksualiteit. Wat bevrijdend werkte, was de humor en de ironie. Er werden politiek incorrecte dingen gezegd, scherpe vragen gesteld en verschillende standpunten ingenomen. Een vraag die centraal stond was: wat is de maatschappelijke rol van theater?
In deze voorstelling zit veel verpakt: vermaak, humor, maatschappijkritiek, belevenistheater, catharsis, spektakel, schokeffecten. Het was al gemeld bij de triggerwarnings: de aars van een van de acteurs. Nog nooit heb ik zo een aars in de spotlight gezien. Er werd doktertje gespeeld met een man met zijn broek naar beneden en kont naar achter op een tafel midden op het podium. Een groep studenten komt voor les over de anatomie van de aars. Er was iemand met een camera en het beeld ervan werd levensgroot op een scherm geprojecteerd. Er ging wat gemompel door de zaal. Een gevoel van ongemak. Ook bij mij. Maar bevrijdend. De aars is, om het met Gerard Reve te zeggen, de 'geheime opening'. Er ligt een taboe op de aars. Maar iedereen heeft er een. Ik merk dat er na al die jaren nog steeds flink wat emotionele taboes bij mij zijn en vanavond werd ik uitgenodigd om dat taboe af te leggen. Een vorm van catharsis. Toneel kan helpen met het ijken van je emoties en gedachtes. Zo vinden de meeste mensen het zien van iemands aars onsmakelijk; maar iemand die een hotdog eet met daarin verwerkt het kadaver van een vermoord niet-menselijk dier, dat vindt niemand – op een enkele vegan na – problematisch. Moreel gezien is er niks mis mee om naar iemands aars te kijken, maar wel met het eten van een hotdog.
Stel dat je als kind een toneelstukje moest maken met alles wat niet mag. Dan zou deze voorstelling hoge ogen gooien: je kont laten zien, bloot tussen het publiek door lopen, binnen fietsen, keihard met deuren gooien, foute dingen zeggen, je vinger in iemands oren steken, vechten, roken, schreeuwen, jezelf viesmaken met vla (of zoiets), schelden, wild of onfatsoenlijk zijn. Ondertussen zat het publiek superbraaf stil te zijn en liet beleefd de woeste acteurs door. Toen ik oogcontact had met een van de acteurs tijdens een van de interactiescènes, klom ze naar me toe en wees naar mijn oren: 'Wat heb jij mooie oren!' (in het Duits).
Een kleurrijke, vrolijke chaos met een levensgroot neppaard op het toneel, met daarop een halfnaakte vrouwelijke ridder met zwaard, een blote schilder die een enorm Duits landschap schildert, een golfkarretje dat over het toneel scheurt met daarin de twee badmintonspelers die zich met iets van vla overgoten hebben. Bevrijdend dat niet alles in een stramien hoeft. Ik denk dat dit me het meest aanspreekt: dat de sociale ordening ook maar een van de vele mogelijkheden is en dat je op het toneel daarvan los kunt breken. Je zou kunnen zeggen dat deze chaos, deze anarchie, deze met extreemlinkse politiek doorspekte voorstelling, een ode is aan de open samenleving waar er ruimte is voor diversiteit en vrijheid. Het is beangstigend om te beseffen dat in gesloten samenlevingen, zoals wanneer extreemrechts aan de macht komt, dergelijke kunst onmogelijk wordt gemaakt. Denk aan de vrije kunsten in de liberale Weimarrepubliek waaraan abrupt een einde kwam toen de nazi's aan de macht kwamen. Het stuk eindigt met een FKK-groepswandeling door de bergen waarbij de acteurs zich weer dwars door het publiek bewegen. Grappig is dat enkele van de wandelaars geheel gekleed zijn. De combinatie tussen naakte mensen en volledig geklede mensen is komisch. Ik krijg zin om in mijn blootje mee te wandelen. Ik zie deze vrolijke performance als een uitnodiging wat losser te zijn.
Goed, maar het is dus heel anders. Dat iets anders is dan je altijd hebt gedacht – zelfs als je beter had kunnen weten – is alsof je als christen na je dood merkt dat je herboren wordt als een hond en dat het hindoeïstische karmaconcept de waarheid achter het aardse bestaan is. Of dat je als brave christengelovige in de hel belandt, omdat je een verkeerde versie van het christendom hebt aangehangen. Je weet het pas als je het weet. En vanuit die positie van kennis verandert je blik op jouw ervaring. Kijk ik nu anders naar het stuk nu ik weet dat het helemaal geen Duits stuk is, maar een Belgische persiflage op het Duitse staatstheater? Recensent Wendy Lubberding bevrijdt mij uit Plato's grot en laat mij de echte wereld zien waaruit blijkt dat de wereld niet is zoals ik dacht dat die was. Het was mij wel opgevallen dat het Duits van de acteurs wat Nederlands klonk. Als ik de recensie niet gelezen had, was ik een gelovige gebleven en had ik geloofd dat ik naar een Duits toneelstuk was geweest. Dat werpt een filosofische vraag op: hoe weet je zeker of de dingen die je zelf hebt gezien, zijn wat jij denkt dat ze zijn? Een andere vraag is: had ik deze kennis willen hebben? Veel gelovigen zijn tevreden met hun geloof, ook als ze zelf wel weten dat het eigenlijk niet zo is, en drukken hun scepsis weg door zich te omgeven met medegelovigen.
German Staatstheater is een Belgische kritiek op het overheidsgesubsidieerde hiërarchisch georganiseerde Duitse staatstheater waar de Grote Stukken, zoals Goethes Faust, worden gespeeld. Het stuk is een samenwerking tussen Toneelhuis Antwerpen en Kunstenwerkplaats Brussel van theatermakers Rosie Sommers en Micha Goldberg, die zelf als acteurs op het toneel staan. Ik ben benieuwd naar ontvangst van dit stuk in Duitsland. Ondertussen kun je je als toeschouwer laven aan deze authentieke toneelervaring. En met authentiek bedoel ik: een interactie tussen mensen in een wereld waarin steeds meer van onze ervaringen zich online afspeelt. Theater is nu de echte wereld.
Voor een trailer van het stuk, zie hier.