23 maart 2026
Hoe spiritualiteit het publieke debat kan verrijken. Bedenkingen naar aanleiding van het overlijden van Jürgen Habermas
Op zaterdag 14 maart 2026 werd bekendgemaakt dat de filosoof en socioloog Jürgen Habermas, een van de meest toonaangevende intellectuelen van de laatste decennia, het tijdelijke met het eeuwige heeft verwisseld. Hieronder ga ik kort in op een iets minder bekend aspect van zijn gedachtegoed, met name de rol van religie en levensbeschouwing tijdens politieke besluitvorming en burgerparticipatie. Daarop voortbouwend pleit ik ervoor om de taal van religies, levensbeschouwingen of, breder nog, spiritualiteit een ruimere plaats te geven in het publieke debat.
_Religie en levensbeschouwing naast redelijke argumentatie
Het indrukwekkende oeuvre van Habermas had onder meer betrekking op deugdelijke democratische besluitvorming en de rol van een vitale publieke sfeer, dit is de ruimte waarin het openbaar debat plaatsvindt en de publieke opinie zich vormt. Habermas verwierf bekendheid als de filosoof van de publieke rede, die in zogenaamde 'machtsvrije communicatie' tot uiting moet komen. Dit houdt kort gezegd in dat de deelnemers aan het politieke debat redelijke argumenten met elkaar uitwisselen, zodat men op basis van de meest overtuigende argumentatie tot een beslissing komt. Daarom verbaast het niet dat Habermas lange tijd niet hoog opliep met religie en geloof, toch zeker niet in politieke aangelegenheden, waar het juist aankomt op een rationele deliberatie. Maar tijdens een speech van oktober 2001, kort na de terroristische aanslagen op de Twin Towers in New York, liet hij een ander geluid horen. Hij stelde dat wij in postseculiere tijden leven, dat het besef toeneemt dat het religieuze niet zomaar verdwijnt uit onze levens en dat religie waardering verdient. Het moreel gehalte van de westerse samenleving zou onder druk komen als het religieuze te sterk naar het achterplan verdwijnt.
Op 19 februari 2004 vond onder internationale media-aandacht een ontmoeting plaats tussen Jürgen Habermas en de toenmalige kardinaal Joseph Ratzinger, de latere paus wijlen Benedictus XVI. Ook toen onderstreepte Habermas dat religies, mits inachtname van een reeks voorwaarden, het openbaar debat kunnen verrijken. Dat ook Ratzinger het belang van religie in het publiek discours onderschrijft verwondert niet, maar hij geeft aan dat religies een soort leerproces moeten doormaken om in een geseculariseerde samenleving hun maatschappelijke rol te blijven spelen. Later betoogt Habermas in enkele van zijn publicaties (onder meer in Geloven en weten) dat zowel religieuze als seculiere wereldbeschouwingen van betekenis zijn in het publieke debat. Hij meent dat beide kunnen leren van elkaar en op die manier elkaar wederzijds transformeren. Een levensbeschouwelijk neutrale staat heeft volgens hem geen voorkeur voor een bepaalde wereldbeschouwing of religie, of voor een secularistische benadering van mens en wereld. Religie, spiritualiteit en levensbeschouwing hoeft men niet tot de strikt private levenssfeer te verbannen, al mag politieke machtsuitoefening vanzelfsprekend niet berusten op een religieuze grondslag.
Volgens Habermas staan aanhangers van religies voor de opdracht zich open te stellen voor andere religies en seculiere levensbeschouwingen. Wetenschappelijke bevindingen mogen zij niet naast zich neerleggen. Tenslotte behoren zij de basisprincipes van de liberale, democratische rechtsstaat in acht te nemen, bijvoorbeeld de scheiding van kerk en staat en de eerbiediging van de mensenrechten. Anderzijds staan aanhangers van een seculiere benadering van mens en wereld voor de opgave zich open te stellen voor, nieuwsgierig te zijn naar en gevoelig te zijn voor de zeggingskracht van religieuze talen. Dat is niet vanzelfsprekend, het vraagt zelfs een grote inspanning. Seculiere burgers zijn immers soms ook verhard in hun zienswijze. Zij dienen evenwel de grenzen van de rede, van de rationalistische aanmatiging, onder ogen te zien. Secularisten moeten volgens Habermas erkennen dat wat religieus georiënteerde burgers aanbrengen een zeker waarheidsgehalte kan hebben en niet zonder meer irrationeel is. Dit alles brengt mee dat zowel religieuze als seculiere burgers een leerproces dienen te doorlopen. De wereldbeschouwelijk neutrale uitoefening van politieke macht impliceert volgens Habermas evenwel dat politieke besluiten moeten geformuleerd zijn in en gerechtvaardigd kunnen worden door een voor iedereen toegankelijke taal.
_Spiritualiteit in het openbaar debat
Voortbouwend op de inzichten van Habermas wil ik graag een lans breken om religies, levensbeschouwingen en meer algemeen spiritualiteit, een plaats te geven in het openbaar debat. Spiritualiteit is breder dan religie, al kan men haar vanzelfsprekend binnen een religieus kader beleven. Spiritualiteit kan ook vrijzinnig of atheïstisch zijn. Verschillende, uit het Oosten afkomstige spirituele tradities, zoals het taoïsme, het confucianisme en het boeddhisme steunen niet op het concept van een transcendente God. Dat belet niet dat zij ons veel kunnen leren op het vlak van levenswijsheid, gemeenschapsvorming, ethiek, zingeving, et cetera. Lao-Tse, Confucius en de Boeddha, die zich nooit op enige goddelijkheid of openbaring hebben beroepen, dienen zich ook nu nog aan als spirituele leermeesters voor honderden miljoenen mensen. Voor mij gaat spiritualiteit in essentie over het bewust ontwikkelen van onze menselijke vermogens en kwaliteiten. Dat gebeurt via reflectie en praktijken zoals meditatie of stiltebeleving. Het doel daarvan is een grondhouding te cultiveren die gekenmerkt wordt door integriteit, liefde en wijsheid, en die ons helpt om op een ethisch verantwoorde manier te handelen.
Het publieke en zeker het politieke debat worden vandaag sterk gekleurd door een economische, zakelijke en technische taal. In een complexe, door data gestuurde wereld is dat ook begrijpelijk. Het kan natuurlijk niet de bedoeling zijn dat men politieke beslissingen voortaan puur irrationeel of alleen op buikgevoel neemt. Toch denk ik dat religies, levensbeschouwingen en spiritualiteit een waardevolle aanvulling kunnen bieden op dat dominante discours. Naast de taal van cijfers en efficiëntie laten zij ook de taal van het hart klinken. Ze schuiven immers fundamentele waarden naar voren die in bijna alle spirituele tradities terugkeren, zoals mededogen en liefde voor de medemens en de wereld. Zij staan stil bij zingevingsvragen zoals: wat geeft werkelijk kwaliteit aan het (samen)leven? Welke verantwoordelijkheid nemen wij op voor het welzijn van de huidige en toekomstige generaties? Hoe kan ik dienstbaar zijn aan anderen en de samenleving?
_De rijkdom van spiritualiteit
De Nederlandse hoogleraar Jan Rotmans betoogt dat we niet zozeer in een tijdperk van verandering, maar in de verandering van een tijdperk leven. Dat betekent niet dat we in de toekomst noodzakelijk slechter af zullen zijn, maar het brengt wel mee dat we de spade een beetje dieper moeten steken omdat de gangbare antwoorden ons misschien te weinig vooruithelpen. Daarom is een veelzijdige, diepgaande kijk op tal van politieke vraagstukken meer dan wenselijk. We kunnen de rijkdom van een multiculturele en levensbeschouwelijk zeer diverse samenleving aanwenden om uitdagingen tegemoet te treden. Waarom zouden we aan boeddhisten niet vragen wat zij denken over bepaalde kwesties uit de economische politiek, zoals de mate waarin en de wijze waarop onze economie moet groeien? Wat vinden humanisten van de gedwongen opname van drugsverslaafde zwangere vrouwen? Hoe kijken christenen naar het terugschroeven van de budgetten voor ontwikkelingssamenwerking?
De politieke waarheid valt niet samen met de feitelijke waarheid. Zij wordt eigenlijk geconstrueerd door de wisselwerking tussen verschillende opvattingen en perspectieven. Dan komt het erop aan om, in een geest van pluralisme, een breed gamma aan meningen een forum te geven, zowel wereldse als spirituele. Wij kunnen zoeken naar structuren en kanalen om dit te doen. Zo zouden gemeenten bijvoorbeeld interlevensbeschouwelijke adviesraden kunnen oprichten, die zich buigen over ethisch geladen dossiers. Op Vlaams niveau kan men het platform 'Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog' op een meer systematische, structurele wijze betrekken bij de besluitvorming. Het staat denktanks vrij om in hun rapporten meer aandacht te besteden aan de geestelijke aspecten van het bestaan. Parlementaire commissies zouden tijdens hoorzittingen veelvuldiger in gesprek kunnen gaan met vertegenwoordigers van verschillende levensbeschouwingen. Tijdens de totstandkoming van de euthanasiewet en de wetgeving inzake de zwangerschapsafbreking werden hoorzittingen georganiseerd met medici, ethici en zo meer, maar niet met vertegenwoordigers van verschillende religies en levensbeschouwingen. Gemiste kansen, zou ik zeggen.
_Voorzichtigheid gewenst
Vanzelfsprekend moeten we erg op onze hoede zijn als spiritualiteit sterker zou meewegen in het publieke debat. Als ik zie welke boodschappen de Amerikaanse evangelische christenen de wereld insturen of hoe Patriarch Kirill, de geestelijke leider van de Russisch-orthodoxe kerk, zich ontpopt tot een bondgenoot van Poetin en openlijk de invasie in Oekraïne steunt, dan krijg ik koude rillingen. Religieuze uitwassen, onverdraagzaamheid, fanatisme en extreem conservatisme strekken niet tot navolging. Ik beschouw ze als perverteringen van religie. Maar laten we, zoals de atheïstische filosoof Alain De Botton zeer terecht benadrukt, het kind niet met het badwater weggooien. Het komt erop aan datgene wat eeuwenoude tradities ons bieden hedendaags te interpreteren, te moderniseren, door te stoten naar de wezenlijke kern ervan. Dan hebben zij nog steeds zeer veel te vertellen aan de politiek. Zij dragen bij aan een rijke publieke sfeer die de voedingsbodem vormt voor een florerende democratie. Daar was het Habermas uiteindelijk om te doen.