28 april 2026
Aldous Huxley: 'Island', of de paradijselijke mix van Oost en West
Maken alternatieven voor de Westerse levenshouding eigenlijk wel een kans? Aldous Huxley heeft er in elk geval een bedacht in zijn roman 'Island': het eiland Pala, boeddhistische spiritualiteit gemengd met Westers rationalisme.
De verhaallijn in het kort: de Engelse journalist Will Farnaby trekt naar het eiland Pala als spionnetje van zijn werkgever-zakentycoon Lord Aldehyde. Opdracht: breek de weerstand tegen de ontginning van petroleum. Wanneer deze geldwolf en opportunist echter kennismaakt met de lokale levenshouding, voltrekt zich een totale innerlijke ommekeer. Geen bekering, maar diep inzicht.
Met Island, de roman die een jaar voor zijn dood verschijnt, beoogt Aldous Huxley [1894-1963] een tegengewicht voor Brave New World [1932], zijn dystopische uitbeelding van een samenleving – de onze, de Westerse, het grote voorbeeld – die uitsluitend is opgetrokken uit de rede van wetenschap en technologie.
Hoe compleet anders zit Pala in elkaar! Een eilandje ergens in Zuidoost-Azië, bijgenaamd 'the forbidden island' omdat niemand toegang krijgt tot deze geïsoleerde, alternatieve gemeenschap. In tegenstelling tot het buurland Rendong en zijn dictatoriale machthebber Kolonel Dipa, weigert Pala de ontginning van petroleumbronnen. Men heeft er al lang begrepen dat de Westerse multinationals die op Rendong en verre omstreken hun gang mogen gaan, ook de destructieve Westerse levenswijze zullen invoeren. Het Pala-alternatief gaat tot ieders voldoening al ruim een eeuw mee – uitzondering gemaakt van de monarchie, want de Queen Mother en haar zoon, de huidige Raja, zinnen op een alliantie met Lord Aldehyde en dictator Dipa. Het is de bedoeling dat Farnaby-de-stroman een en ander faciliteert.
Hoe compleet anders zit Pala in elkaar! Een eilandje ergens in Zuidoost-Azië, bijgenaamd 'the forbidden island' omdat niemand toegang krijgt tot deze geïsoleerde, alternatieve gemeenschap. In tegenstelling tot het buurland Rendong en zijn dictatoriale machthebber Kolonel Dipa, weigert Pala de ontginning van petroleumbronnen. Men heeft er al lang begrepen dat de Westerse multinationals die op Rendong en verre omstreken hun gang mogen gaan, ook de destructieve Westerse levenswijze zullen invoeren. Het Pala-alternatief gaat tot ieders voldoening al ruim een eeuw mee – uitzondering gemaakt van de monarchie, want de Queen Mother en haar zoon, de huidige Raja, zinnen op een alliantie met Lord Aldehyde en dictator Dipa. Het is de bedoeling dat Farnaby-de-stroman een en ander faciliteert.
_'Best of Both Worlds'
Toch is Pala niet onbekend met het Westen, integendeel. Wanneer Farnaby er niet in slaagt om heimelijk aan land te gaan, maar gewond aanspoelt, wordt hij gered door twee inlandse kinderen die niet alleen Engels spreken, maar ook een Engelse familienaam dragen. En dat komt dan weer omdat zij afstammen van de gerenommeerde Britse arts Andrew McPhail, die zo rond 1850-1860 werd ontboden om het leven te redden van de zieke Raja, de plaatselijke monarch. Dat lukte wonderwel, omdat de Oosterse Raja en de Westerse arts de troeven van beide culturen optelden, in casu de voordelen van de traditionele, plaatselijke helingswijzen waarbij meditatie en spiritualiteit een grote rol spelen, en de Westerse, wetenschappelijk-technische benadering. Kortom: the best of both worlds.
Geïnspireerd door dit succes, worden alle aspecten van Pala hervormd. Zo leert elkeen er Engels om met de wereld in contact te komen. Een experimenteel landbouwcentrum verricht wetenschappelijk onderzoek om gewassen te verbeteren en zo de onafhankelijkheid te vergroten.
_Preventie
Vrij snel echter verschuift Huxley de klemtoon van de Westerse inbreng naar de inheemse traditie en in het bijzonder naar spiritualiteit [meditatie, zelfheling] en vooral naar preventie, zoals het vermijden van pijn, stress, agressie, verdringing of frustratie. Kinderen die het met ma en pa even moeilijk hebben, kunnen altijd bij andere koppels terecht dankzij de 'Mutual Adoption Clubs'. Agressie wordt tijdig geloosd door op school dansmomenten in te lassen waarbij lekker stampen mag. Bergbeklimmen leidt dan weer tot gemeenschapsvorming door onderlinge hulp, vertrouwen, geduld en beheersing. Werkelijk iedereen doet altijd enthousiast en ieders inzet wordt gelijk gewaardeerd.
De talloze voorbeelden verwijzen stuk voor stuk naar evenwicht en beheersing, op het ascetische af. Tolerantie alom, bijvoorbeeld inzake homoseksualiteit, en vrije liefde ['the yoga of love']. Hier vindt Freud geen werk. Banken en multinationals evenmin. Industrialisering kan dit paradijselijke model enkel om zeep helpen.
_Visionair?
Met Brave New World voorspelde Huxley de wrange, maar onvermijdelijke toekomst van ons systeem. Schreef hij met Island ook een visionaire roman? Kunnen preventie en Oosterse wijsheid tijdig het tij keren? Merkwaardig is in elk geval dat in het daaropvolgende decennium diverse Pala-kenmerken effectief op de agenda stonden van allerlei alternatieve bewegingen en filosofieën, bijvoorbeeld Provo, Hippie en Kabouter:
- democratisch en anti-autoritair onderwijs: Freinet, Montessori, A.S. Neill [Summerhill], Freire;
- experimentele leefvormen zoals communes als reactie op het verstikkende klassieke gezin, zoals ontleed in de antipsychiatrie van R.D. Laing en David Cooper [Madness and the Family, The Death of the Family];
- 'free love', voorbehoedsmiddelen, gezinsplanning en lossere omgangsvormen als alternatief voor de verdringing van seks en lust;
- de afwijzing van oorlog en geweld, denk aan 'Make Love, Not War'; de doorbraak van dienstweigering en burgerdienst voor gewetensbezwaarden; de ontelbare marsen tegen atoombewapening en de oorlog in Vietnam;
- de strijd tegen de verwoesting van het milieu, denk aan Provo [tegen de luchtvervuiling in Amsterdam] Kabouter, de Whole Earth Catalogue en de start van een ecologische filosofie, bv. The Greening of America van Charles Reich;
- de afwijzing van de 'métro-boulot- dodo'-levenswijze, met nadruk op andere levensfilosofieën, in de regel van Oosterse komaf, zoals Maharishi Yoga [onder andere transcendente meditatie], Hare Krishna, de I Ching, het Tibetaanse Dodenboek en Zen [de bestseller Zen and the Art of Motorcycle Maintenance van Robert M. Pirsig].
_Belerende toon
Naarmate het boek vordert, rafelt de verhaallijn uit en neemt een belerende didactiek over. Huxley stuurt zijn hoofdpersoon op rondreis door het eiland – een ziekenhuis, een school, een tempel – zodat hij zich van de waarheid kan vergewissen en spirituele ervaring opdoet. Hij verbaast zich zo over de spirituele aanpak van palliatieve begeleiding – met mediterende verpleegsters en al – maar ook over het gebruik van een geestesverruimend middel dat van kindsbeen af wordt toegediend. Dit is al lang geen roman meer, maar een detaillistische cursus, een sterk staaltje van overreding met de nodige 'good practices' en 'case studies' zoals dat nu heet.
Kortom, de ondogmatische, ja, humanistische Pala-variant van het boeddhisme heelt of vermijdt alle wonden die het Westerse geld- en consumptiemodel overal ter wereld slaat. Daar voegt de schrijver nog één element aan toe: de drug in kwestie. Op het einde, stemt Farnaby in met een trip, die uitvoerig en euforisch wordt beschreven als een soort initiatie in de spirituele Pala-gemeenschap. Hier steun Huxley op zijn eigen experimenten met mescaline, zoals verwoord in zijn essay The Doors of Percepion. Dat boek uit 1954 zou niet enkel een Californische popgroep inspireren – The Doors dus – maar ook de psychedelische beweging van de jaren zestig en zeventig met figuren als Ken Kesey of Timothy Leary.
Vormen het boeddhisme en psychedelische drugs nu echt een alternatief? Dat komen we niet echt te weten, want – o cynisme – wanneer Farnaby uit zijn trip ontwaakt, rukken de troepen van Kolonel Dipa het eiland binnen, onder luid applaus van de Queen Mother en de Raja. De regering, die in het boek terloops wordt vermeld en verder onzichtbaar blijft, heeft duidelijk niets in de pap te brokken, zodat de voorbeeldige, alternatieve Pala-praktijk door niets of niemand wordt beschermd. Uiteindelijk geldt al met al het recht van de sterkste. En het geld. Vrede komt uit het hart, maar de macht komt uit de loop van een geweer. Om in die sfeer te blijven: Pala is een papieren tijger.
Doek.
Doek.
_Meer dystopie
We kunnen uiteraard vermoeden dat Pala wordt overrompeld, zodat het kapitaal, het geweld en de elite – Lord Aldehyde, kolonel Dipa en de monarchie – het op een akkoord gooien met de meestbiedende multinational. Misschien hoeft dergelijke afloop niet te verwonderen bij de auteur van de dystopie Brave New World, een perfecte voorspelling van de weg die de kapitalistisch-technologische logica wel moet inslaan en waarbij haar superioriteit, ook moreel, alle tegenstand vermaalt tot 'Bad Guys', terroristen, verraders, communisten of langharig werkschuw tuig.
Huxley tekende ook voor het essay Heaven and Hell [1956], waarin hij duidelijk maakt dat een trip zowel op de ene als op de andere locatie kan eindigen.
Misschien herinnert u zich Ape and Essence uit 1948, waarin hij het totalitaire denken in Oost en West hekelt, de twee maatschappelijke paradigma's die elkaars duivelse kenmerken uitwisselden in plaats van elkaars wijsheid[1].
Dan staat Island voor een tweede dystopie.
Huxley tekende ook voor het essay Heaven and Hell [1956], waarin hij duidelijk maakt dat een trip zowel op de ene als op de andere locatie kan eindigen.
Misschien herinnert u zich Ape and Essence uit 1948, waarin hij het totalitaire denken in Oost en West hekelt, de twee maatschappelijke paradigma's die elkaars duivelse kenmerken uitwisselden in plaats van elkaars wijsheid[1].
Dan staat Island voor een tweede dystopie.
_De rede
Al met al komt het succes van Pala voort uit een vorm van efficiënt, resultaatgericht denken en handelen, zoals de alomtegenwoordige preventie. De praktijk van geboorteplanning en kunstmatige bevruchting neigt naar eugenetica. Ook kinderen nemen drugs: de geestelijke vervoering is nuttig, want het voorkomt problemen. De potentie van het probleem is daarmee niet weggenomen. Dat er zich nu eenmaal problemen voordoen, ja, dat de mens twee kanten heeft, is in wezen onaanvaardbaar. De realiteit wordt genegeerd. 'Escape is built-in.' De materiële wereld wordt veronachtzaamd of desgevallend selectief ingeschakeld voor een extra dosis spiritualiteit.
Uiteindelijk wekt zoveel organisatie en planning de indruk dat Pala niet wordt geleid door de geest, maar door pure rede. Welja, Kant kijkt mee. De wenselijkheid is volledig doordacht en voor elke mogelijke afwijking van het parcours, staat een gefundeerde oplossing klaar. Zo verfijnt de controle. Het lijkt wel een wetenschappelijke procedure. Bij nader inzien weegt de Westerse, wetenschappelijke inbreng van dr. Andrew McPhail zwaar door. De traditionele boeddhistische ethiek en het klassieke dorpscommunisme werden zo aangepakt dat ze de 'purposes of reason' dienen.
Tegelijk worden de Westerse ideologieën – marxisme, liberalisme en 'papism' – naar de prullenmand verwezen.
Uiteindelijk wekt zoveel organisatie en planning de indruk dat Pala niet wordt geleid door de geest, maar door pure rede. Welja, Kant kijkt mee. De wenselijkheid is volledig doordacht en voor elke mogelijke afwijking van het parcours, staat een gefundeerde oplossing klaar. Zo verfijnt de controle. Het lijkt wel een wetenschappelijke procedure. Bij nader inzien weegt de Westerse, wetenschappelijke inbreng van dr. Andrew McPhail zwaar door. De traditionele boeddhistische ethiek en het klassieke dorpscommunisme werden zo aangepakt dat ze de 'purposes of reason' dienen.
Tegelijk worden de Westerse ideologieën – marxisme, liberalisme en 'papism' – naar de prullenmand verwezen.
De wenselijkheid wordt dwang. Het ideaal wordt uiteindelijk een onbereikbaar Idee. En als Plato ook meekijkt, lonkt de dystopie. Daar telt niet de persoon, maar het Overkoepelende, het Hogere, het Systeem en dus het Hogere. Ook dat van de goede bedoelingen.
Op één punt had Huxley gelijk: alles wat niet op het Westerse model lijkt, werd de voorbije decennia van de wereldkaart geveegd.
_Noot
_Referentie
Aldous Huxley: Island,1962, Chatto and Windus.