26 maart 2026
'De enge poort' herlezen. Droom, interpretatie en gezag bij Leopold Flam
Ik herinner mij Leopold Flam niet zozeer om wat hij mij bijbracht, maar om wat hij mij onmogelijk maakte. Hij dwong mij stil te staan bij vragen die ik mijzelf nog niet stelde. Die ervaring situeert zich in de herfst van 1977, tijdens een eerstejaarscollege over grote stromingen in de filosofie. Flam was klein van gestalte, gehuld in een iets te groot grijs pak, voortdurend in beweging rond een katheder die hem leek te hinderen en tegelijk houvast bood. Hij sprak met een ernst die geen geruststelling toeliet.
Zijn colleges gingen over Kant, Hegel en Nietzsche, maar steeds keerde dezelfde kwestie terug: hoe een mens zich tot zichzelf verhoudt wanneer geen enkel systeem hem beschermt. Wat hij overdroeg was geen doctrine, maar een houding. Denken als iets dat risico's inhoudt. Iets dat niet los te maken valt van het bestaan zelf.
Dat hij ons verplichtte een droomdagboek bij te houden, leek aanvankelijk een zonderlinge ingreep. Dromen associeer je met vrijblijvendheid. Bij Flam waren ze dat niet. Ze werden ingediend, becommentarieerd en becijferd. Volgens hem boden ze toegang tot een waarheid die zich overdag vaak onttrekt.
Vandaag klinkt dat vreemd. Toen klonk het onontkoombaar.
Mijn eerste droom stelde weinig voor. Ik zat op een trein. Er was beweging, maar geen bestemming. Geen dreiging, geen symboliek, geen dramatische wending. Ik schreef hem neer zoals hij was, zonder poging tot duiding.
Flams commentaar was raadselachtig. In de marge stond: Gide. La Porte Étroite. De rest was onleesbaar. Tussen de regels tekende hij kleine figuren. Onderaan schreef hij, in groene pen: goed gedroomd!!!
Die uitroeptekens gaven het oordeel gewicht. Volgens Flam wees mijn droom op een spanning tussen volgen en afwijken. Ik herkende mij nauwelijks in die lezing. Ze leek opgebouwd uit associaties die evengoed anders hadden kunnen uitvallen. Toch bleef ze hangen – niet omdat ze overtuigde, maar omdat de droom niet langer van mij was.
Misschien begon daar mijn eerste filosofische ervaring: het besef dat betekenis niet wordt gevonden, maar wordt toegekend.
Kort daarna las ik De enge poort van André Gide. Het verhaal van Jérôme en Alissa, verbonden door een liefde die nooit gerealiseerd wordt, liet mij onrustig achter. Vooral Alissa's keuze om haar verlangen te onderwerpen aan een moreel en religieus ideaal bleef mij bezighouden. Niet de tragiek, maar de strengheid van die beslissing trof mij.
De titel verwijst naar Lucas 13:24, waar een eschatologische waarschuwing verschuift naar een morele leefregel voor het hier en nu. Wat bedoeld is als oproep tot waakzaamheid, wordt een levenslang programma van ontzegging. De poort is niet smal omdat het leven dat vereist, maar omdat zij bewaakt wordt.
Liefde wordt een beproeving, geen gedeelde ervaring. De wereld wordt niet aanvaard, maar gecorrigeerd. Wat zich aandient als toeval, wordt vervangen door een orde die geen afwijking duldt.
Dat deze roman zo'n verstikkende logica ontwikkelt, laat zich ook lezen tegen de achtergrond van Gides eigen leven. Hij onderwierp zichzelf aan een genadeloos gewetensonderzoek, verscheurd tussen strengheid en verlangen. Zijn romans zijn geen pleidooien voor ascese, maar sporen van een conflict dat nooit tot rust kwam.
Wat Gide zoekt, is geen verzoenende illusie, maar een vorm van helderheid die standhoudt zonder belofte. Precies daarin toont zich de hardheid van zijn morele inzet.
Dat de enge poort geen louter individuele metafoor is, bleek mij later bij het lezen van Gaan liggen om te sterven van Adalet Ağaoğlu (oorspronkelijk verschenen als Ölmeye Yatmak, 1973, Istanbul: Cem Yayınevi). In deze roman krijgt de enge poort een politieke gedaante. Jonge mensen worden gevormd door een moderniseringsideaal dat geen afwijking duldt. Wat bij Gide nog een innerlijke keuze is, wordt hier een collectieve dwang.
Veelzeggend is de scène waarin de jonge Ertürk op het militaire lyceum wordt betrapt bij het lezen van La Porte Étroite. De angst die volgt – om zonder het te weten schuldig te zijn – toont hoe gezag zich van binnenuit vastzet.
Wat Ertürk leert, herkende ik achteraf in mijn eigen ervaring. Ook mijn droom werd pas problematisch toen er een gezaghebbende lezing overheen werd gelegd.
Flam zag verbanden waar ik ze niet zag. Dat verbaasde mij minder dan het vertrouwen waarmee hij ze poneerde. Hij geloofde niet in neutrale lectuur. Lezen was toe-eigenen. Begrijpen betekende zich engageren.
Die houding maakte hem kwetsbaar. Vereenzelviging kon omslaan in achterdocht. Meningsverschil was voor hem geen luxe, maar een bestaansvorm. Respect toonde zich niet in instemming, maar in conflict.
Maar precies daar begon mijn afstand.
Ik herlas mijn droom. Niet als aanwijzing, maar als feit. Beweging zonder doel. Overgang zonder belofte. De droom stelde geen vraag en gaf geen antwoord. Dat maakte hem niet leeg, maar onschuldig.
Misschien was dat wat Flam niet kon verdragen: dat iets bestaat zonder opdracht, zonder rechtvaardiging.
Ik wil hem daarmee geen ongelijk doen. Zijn denken was geworteld in ervaring. Wantrouwen en vertrouwen hoorden bij elkaar. De mens was tot verschrikkelijke dingen in staat en moest daarom ernstig genomen worden. Maar waar hij in de droom een richting zocht, zag ik achteraf vooral een weigering om te laten zijn wat niets hoefde te zijn.
Begrijpen is niet hetzelfde als instemmen.
Wat mij van Flam is bijgebleven, is zijn compromisloze ernst. Wat mij van Gide bijbleef, is de waarschuwing dat morele zuiverheid het leven kan verstikken. Wat voor mij overeind blijft, is de noodzaak van helderheid zonder belofte, van leven zonder voorwendsel.
De droom was er. Dat was genoeg.
De trein reed. Dat ook.
De rest hebben wij eraan toegevoegd.
De trein reed. Dat ook.
De rest hebben wij eraan toegevoegd.