7 september 2026
Schandelijke eer
Een staatsbegrafenis. Dat is de eer waarmee Ratko Mladić deze aardbol mag verlaten. In Servië geldt de voormalige generaal als nationale held. Elders is hij de massamoordenaar met allitererende bijnamen als ‘de slager van Srebrenica’, ‘the butcher of Bosnia’ of ‘the butcher of the Balkan’. Tijdens de Joegoslavische oorlogen was Mladic verantwoordelijk voor etnische zuiveringen en misdaden tegen de mensheid. Bij de genocide in Srebrenica werden 8.372 Bosnische mannen en jongens geliquideerd. Mladic werd in 2017 in Den Haag tot een levenslange celstraf veroordeeld. Daar overleed hij vorige week. Zijn staatsbegrafenis in Servië is niet minder dan een morele aberratie, een schandelijke eer, waarmee Servië andermaal bewijst geen valabele kandidaat-lidstaat van de EU te zijn.
Wat kenmerkt immers het Europese eenmakingsproces? Hoewel de EU ontstond als een economisch verbond, is de Europese eenmaking een omvangrijkere culturele, morele transformatie waardoor vroegere vijanden bondgenoten en zelfs vrienden konden worden. De Europese eenmaking is een gevolg van een decennialang proces van reflectie op de gruwel van het verleden, de erkenning van het leed dat elkaar aangedaan is. Het was een proces van verzoening en vergeving om de weg van vrede vrij te maken van obstakels als ressentiment, grieven, rancune, haat en andere licht ontvlambare emoties. Dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog normale, vredevolle relaties met zijn buurlanden kon ontwikkelen, was een werk van jaren; een werk van boetedoening en vergeving. Dat is vereeuwigd in het iconische beeld van de ‘knievalkanselier’: Willy Brandt die in 1970 in Warschau op de knieën gaat als teken van berouw om het leed dat nazi-Duitsland Polen heeft aangedaan.
In De dag na de bevrijding wijst Paul Scheffer daar ook op. Het nieuwste boek van de Nederlandse schrijver is een omvangrijke ideeëngeschiedenis van het hedendaagse Europa. Scheffer reconstrueert hoe Europa na 1945 zijn huidige vorm heeft gekregen: politiek, cultureel, maatschappelijk. Scheffer stelt vast dat de naoorlogse vrede op drie pijlers steunt. Elk van de drie delen van zijn boek is gewijd aan een van die pijlers. Vrede vergt het vormen van een veiligheidsgemeenschap, een vrijheidsgemeenschap én een herinneringsgemeenschap. ‘Het streven naar Europese eenwording berust op een “nooit meer’’’, aldus Scheffer. ‘De naoorlogse eenwording kwam voort uit het besef dat de beschaving “sterfelijk” bleek te zijn.’
Wanneer een gedeelde herinneringscultuur rond de wandaden van vroeger ontbreekt, ontbreekt de mogelijkheid van duurzame vrede. Waar Duitsland in het reine is moeten komen met zijn wandaden, geldt dat niet voor die andere totalitaire monstruositeit van de vorige eeuw: communistisch Rusland. Stalin geldt er niet als de grote mensenslachter, maar als de grote leider. In heel Rusland zijn er meer dan honderd standbeelden van Stalin. Er worden er zelfs nog bijgebouwd, zoals het levensgrote standbeeld dat in 2025 in de metro van Moskou werd ingehuldigd. Rusland is niet in het reine met zijn verleden, het weigert de donkere bladzijden uit zijn eigen geschiedenis als donker te erkennen. En dus verbaast het niet dat wij geen vrede hebben met het land.
Hetzelfde valt te vrezen voor Servië. Nationalisten in Servië en in het door Servië bestuurde deel van Bosnië ontkennen dat Srebrenica een genocide was, dat Serviërs zich bezondigd hebben aan misdaden tegen de mensheid. De geschiedenis wordt ingezet als een wapen om verdeeldheid en haat te zaaien. En wie verdeeldheid en haat zaait, zal geweld oogsten. Wie openlijk durft te spreken over de Bosnische genocide loopt gevaar voor lijf en leden.
Dat zagen we afgelopen zomer ook toen Vladimir Arsenijević in Belgrado in elkaar geslagen werd door een groep nationalisten. De schrijver organiseert jaarlijks op 11 juli een herdenking van de genocide in Srebrenica in de Servische hoofdstad. Hij wil wél de donkere bladzijden van het verleden openlijk bespreken. Hij beseft wél: het gedeelde verleden moet een bindmiddel zijn; geen bron van verdeeldheid.
Hoe ongemakkelijker en pijnlijker het verleden, des te belangrijker het gesprek dat we erover moeten voeren met elkaar. Met de staatsbegrafenis van Mladić maakt Servië aan Bosnië duidelijk dat het dat gesprek niet wil aangaan. Het maakt aan de EU duidelijk dat het geen herinneringsgemeenschap met ons wil vormen. En het ondermijnt daarmee zijn eigen kandidatuur als EU-lidstaat.
Hetzelfde valt te vrezen voor Servië. Nationalisten in Servië en in het door Servië bestuurde deel van Bosnië ontkennen dat Srebrenica een genocide was, dat Serviërs zich bezondigd hebben aan misdaden tegen de mensheid. De geschiedenis wordt ingezet als een wapen om verdeeldheid en haat te zaaien. En wie verdeeldheid en haat zaait, zal geweld oogsten. Wie openlijk durft te spreken over de Bosnische genocide loopt gevaar voor lijf en leden.
Dat zagen we afgelopen zomer ook toen Vladimir Arsenijević in Belgrado in elkaar geslagen werd door een groep nationalisten. De schrijver organiseert jaarlijks op 11 juli een herdenking van de genocide in Srebrenica in de Servische hoofdstad. Hij wil wél de donkere bladzijden van het verleden openlijk bespreken. Hij beseft wél: het gedeelde verleden moet een bindmiddel zijn; geen bron van verdeeldheid.
Hoe ongemakkelijker en pijnlijker het verleden, des te belangrijker het gesprek dat we erover moeten voeren met elkaar. Met de staatsbegrafenis van Mladić maakt Servië aan Bosnië duidelijk dat het dat gesprek niet wil aangaan. Het maakt aan de EU duidelijk dat het geen herinneringsgemeenschap met ons wil vormen. En het ondermijnt daarmee zijn eigen kandidatuur als EU-lidstaat.
(Dit artikel verscheen eerder in de krant De Morgen, 2 september 2026. Overgenomen met toestemming van de auteur.)