16 november 2026
De ’68-revolte in Mexico: het bloedbad van Tlatelolco als Azteeks ritueel
Studentenprotesten zijn niet nieuw. In deze oudere tekst reflecteert Eddy Bonte over de studentenprotesten in Mexico in 1968. Immers, zoals Churchill het verwoordde, ‘Those who fail to learn from history are doomed to repeat it’.
Op 2 oktober 1968 maakten de Mexicaanse studenten hun eisen nog eens duidelijk, dit keer op de befaamde Plaza de las Tres Culturas in Tlatelolco, een wijk van Mexico City. Onder de zowat tienduizend aanwezigen, bevonden zich ook sympathiserende burgers en omwonenden. Toen de samenscholing zowat ten einde liep, omcirkelde het leger de menigte en opende het vuur. Rücksichtlos. Tegelijkertijd kwamen scherpschutters in actie die zich hadden opgesteld in omringende gebouwen. Alsof dat niet volstond, haalden individuen die zich schuilhielden in de menigte eveneens hun wapens boven. De balans: meer dan 300 doden, ontelbare gewonden en talloze gearresteerden. Tien dagen later begonnen in diezelfde stad de Olympische Spelen, het prestigieuze en peperdure evenement dat door de studenten fel werd gecontesteerd.
_Sport en protest als complementariteit
De Mexicaanse diplomaat en schrijver Octavio Paz [1914-1998], die in 1990 de Nobelprijs Literatuur zou ontvangen, analyseerde deze ‘noche triste’ in het licht van zijn eerdere publicaties over de identiteit, de moraal en de psychologie – de sociale psyche zeg maar – van de Mexicanen en Mexico, meer bepaald in ‘El laberinto de la soledad’. Een goed jaar later, op 30 oktober 1969, presenteerde hij aan de universiteit van Texas zijn bevindingen en bedenkingen middels de doorwrochte lezing ‘Critica de la Piramida’, die de basis vormt van deze bijdrage.
Octavio Paz merkt terecht op dat een kritische studentenbeweging en Olympische Spelen perfect samengaan, ja, complementair zijn. Beide tonen namelijk aan dat Mexico een relatief hoge graad van ontwikkeling heeft bereikt en dat haar internationale betekenis is toegenomen.
Niet elk land krijgt zomaar de Olympische Spelen toegewezen – en al zeker niet in het toenmalige Latijns-Amerika.
De contestatiebeweging van 1968 is evenzeer een internationaal fenomeen, dat zich niet toevallig manifesteert in landen met een bepaalde sociale, economische en technologische ontwikkeling. Het protest – dat als Free Speech Movement in 1964 het licht zag in de VS – loopt van Parijs en Bologna over Praag tot Japan en, inderdaad, tot in Mexico. Het eisenpakket van de ‘68’ers uit zich in elk land op een verschillende manier: Praag heeft genoeg van een bepaald soort communisme en centralisme, in Parijs balen Cohn-Bendit & Co. van een bepaald type kapitalisme en democratie. In Mexico is geen revolutie aan de orde, de studenten eisen democratische hervormingen die in Europa al lang bestaan, en daar, paradoxaal genoeg, door kritische studenten op de korrel worden genomen vanwege systeembevestigend!
Niet elk land krijgt zomaar de Olympische Spelen toegewezen – en al zeker niet in het toenmalige Latijns-Amerika.
De contestatiebeweging van 1968 is evenzeer een internationaal fenomeen, dat zich niet toevallig manifesteert in landen met een bepaalde sociale, economische en technologische ontwikkeling. Het protest – dat als Free Speech Movement in 1964 het licht zag in de VS – loopt van Parijs en Bologna over Praag tot Japan en, inderdaad, tot in Mexico. Het eisenpakket van de ‘68’ers uit zich in elk land op een verschillende manier: Praag heeft genoeg van een bepaald soort communisme en centralisme, in Parijs balen Cohn-Bendit & Co. van een bepaald type kapitalisme en democratie. In Mexico is geen revolutie aan de orde, de studenten eisen democratische hervormingen die in Europa al lang bestaan, en daar, paradoxaal genoeg, door kritische studenten op de korrel worden genomen vanwege systeembevestigend!
_Sport en protest als tegenstelling
Mexico mag dan wel internationaal meedraaien, de economisch-technologische vooruitgang ligt mijlen voor op de sociale emancipatie – met twee Mexico’s tot gevolg. Dat roept spanningen op en de studentenprotesten geven daar uiting aan. Paz geeft duidelijk aan dat de Mexicaanse studenten steun krijgen van minder mondige bevolkingslagen.
Maar hoe pak je spanningen aan in een land dat sinds 1929 wordt geregeerd door één partij, die zich, ietwat cynisch, de Partido Revolucionario Institucional noemt? De revolutie als instituut in een land met een eenheidspartij!
De studenten verketteren als handlangers van buitenlandse krachten onder leiding van Mao en Castro is één. Een slachting aanrichten, is een compleet ander verhaal. Daartussen bestaan vele nuances, die onbenut werden. Uiteindelijk werd de complementariteit een tegenstelling: de moderniteit van de Olympische Spelen vindt moeiteloos ingang, de moderniteit van een kritische studentenbeweging wordt gefusilleerd.
Het bloedbad van 2 oktober, belet absoluut niet dat de Spelen van 12 tot 27 oktober plaatsvinden zoals voorzien. Daar houden de paradoxen echter niet op, want de Spelen symboliseren de moderniteit tot in de kern, de openbare vrije meningsuiting die kort daarvoor in bloed werd gesmoord: gouden medaille Tommie Smith en bronzen medaille John Carlos, brengen op het podium de Black Panther-groet. De blank Australiër Peter Norman, zilveren medaille, draagt uit solidariteit een badge van het Olympische Project voor Mensenrechten.
Maar hoe pak je spanningen aan in een land dat sinds 1929 wordt geregeerd door één partij, die zich, ietwat cynisch, de Partido Revolucionario Institucional noemt? De revolutie als instituut in een land met een eenheidspartij!
De studenten verketteren als handlangers van buitenlandse krachten onder leiding van Mao en Castro is één. Een slachting aanrichten, is een compleet ander verhaal. Daartussen bestaan vele nuances, die onbenut werden. Uiteindelijk werd de complementariteit een tegenstelling: de moderniteit van de Olympische Spelen vindt moeiteloos ingang, de moderniteit van een kritische studentenbeweging wordt gefusilleerd.
Het bloedbad van 2 oktober, belet absoluut niet dat de Spelen van 12 tot 27 oktober plaatsvinden zoals voorzien. Daar houden de paradoxen echter niet op, want de Spelen symboliseren de moderniteit tot in de kern, de openbare vrije meningsuiting die kort daarvoor in bloed werd gesmoord: gouden medaille Tommie Smith en bronzen medaille John Carlos, brengen op het podium de Black Panther-groet. De blank Australiër Peter Norman, zilveren medaille, draagt uit solidariteit een badge van het Olympische Project voor Mensenrechten.
_Het Andere Mexico
Toch blijft de vraag waarom het Mexicaanse regime, hoe autoritair ook, meende een contestatiebeweging het zwijgen te moeten opleggen door het leger en infiltranten op een massa ongewapende burgers los te laten.
Volgens Octavio Paz vergeten economisten en sociologen te gauw dat een maatschappij – in casu een moderne staat geschoeid op Westerse leest – niet enkel leeft van economie, bezit, sociale structuren, politieke gremia en een officiële cultuur, maar dat onbewust, subcutaan, een oudere cultuur werkzaam blijft. Na de Revolutie van 1917 bleven de Russen vooral Russen. Na de overwinning van Mao bleven de Chinezen in de eerste plaats Chinezen. Welnu, aldus Paz, in het specifieke geval van Mexico, sluimert onbewust het stratum van Het Andere Mexico. Mexico is niet alleen genoemd naar de Mexica’s, die wij kennen als de Azteken, het land is ook genoemd naar zijn hoofdstad – een staatkundig unicum – die bovendien is gebouwd op de hoofdstad die de Azteken in 1325 oprichtten: Tenochtitlan.
Het bloedbad vond plaats op de Plaza de las Tres Culturas in de hoofdstedelijke wijk Tlatelolco. Symbolischer – en cynischer – kon niet: Tlatelolco is precies de plek waar de Azteken zich in 1521 definitief overgaven aan de Spanjaarden. Op de Plaza de las Tres Culturas bevinden zich nu een Azteekse tempel, een kathedraal en de wolkenkrabber van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Eigentijdse dissidente stemmen echter, hoorden er niet thuis.
De massamoord betekende het einde van het studentenprotest, de Communistische Partij, arbeidersbeweging en zowat alle mogelijke opposanten, zeg maar het einde van de kritische gedachte als bouwsteen van moderniteit. Bij gebrek aan een kritische gedachte, bij gebrek aan een moderniteit die het materieel-economische overstijgt, staat Tlatlelolco van 2 oktober 1968 ook voor het einde van een politiek tijdperk in Mexico. De weerwraak van het systeem dat de moderniteit afwijst, verwatert snel tot een schijnoverwinning.
Het bloedbad vond plaats op de Plaza de las Tres Culturas in de hoofdstedelijke wijk Tlatelolco. Symbolischer – en cynischer – kon niet: Tlatelolco is precies de plek waar de Azteken zich in 1521 definitief overgaven aan de Spanjaarden. Op de Plaza de las Tres Culturas bevinden zich nu een Azteekse tempel, een kathedraal en de wolkenkrabber van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Eigentijdse dissidente stemmen echter, hoorden er niet thuis.
De massamoord betekende het einde van het studentenprotest, de Communistische Partij, arbeidersbeweging en zowat alle mogelijke opposanten, zeg maar het einde van de kritische gedachte als bouwsteen van moderniteit. Bij gebrek aan een kritische gedachte, bij gebrek aan een moderniteit die het materieel-economische overstijgt, staat Tlatlelolco van 2 oktober 1968 ook voor het einde van een politiek tijdperk in Mexico. De weerwraak van het systeem dat de moderniteit afwijst, verwatert snel tot een schijnoverwinning.
_De sociale psyche
Heel deze symboliek, die oudere, onderhuidse cultuur van Mexica’s en Conquistadores, speelde die avond van 2 oktober mee. De studenten – en de vele gewone burgers die hun steun kwamen betuigen – waren al weken op de been. Het leger had de universitaire campus bezet, agiterende groepen uit elkaar gedreven en pakken burgers gemolesteerd. Toch werd uitgerekend het vuur geopend tijdens een bijeenkomst op die plek, Tlatlelolco, en nergens anders.
Agressie wordt gevolgd door regressie, dit wil zeggen een instinctieve herhaling van het verleden. Na de chaotische jaren die volgden op de Revolutie van 1920, werden de bevoegdheden van de officiële Partij en de president netjes uit elkaar gehouden, waarbij de president, voor de duur van zijn eenmalige abtstermijn, uitzonderlijk veel macht werd toebedeeld en werkelijk heerste – een spiegelbeeld van de Azteekse Koningen.
Agressie wordt gevolgd door regressie, dit wil zeggen een instinctieve herhaling van het verleden. Na de chaotische jaren die volgden op de Revolutie van 1920, werden de bevoegdheden van de officiële Partij en de president netjes uit elkaar gehouden, waarbij de president, voor de duur van zijn eenmalige abtstermijn, uitzonderlijk veel macht werd toebedeeld en werkelijk heerste – een spiegelbeeld van de Azteekse Koningen.
Het Andere Mexico van Paz uit zich als een heel diep, onzichtbaar substraat: ‘Those structures are the origin of the bundles of distinctive traits that are civilizations. Civilizations: styles of living and dying’ [p. 38]. De geschiedenis van elk volk deponeert als het ware elementen van geloof, beelden, herinneringen e.d. in een soort ‘social psyche’. Het zijn historische invariabelen of variabelen die bijzonder traag, onzichtbaar evolueren. Niet zozeer de aard van die elementen telt – ze komen in de meeste culturen voor – als wel hun combinatie [pp. 74, 76-77].
Wanneer zich een politieke crisis voordoet – en dat is altijd een morele crisis – komt heel dit substraat plots naar boven en worden we zonder pardon met onszelf geconfronteerd. Plots ontrolt zich een eeuwenlange geschiedenis, onstuitbaar. De realiteit, die we netjes verborgen hielden, barst uit als een vulkaan. The Other Mexico blijkt plots het feitelijk bestaande Mexico te zijn. Dat Andere Mexico, die tevens De Anderen voorstelt, hadden we goed verstopt, half bewust, half onbewust, net omdat we ergens weten dat het verborgene vroeg of laat aan de oppervlakte verschijnt. En dan zien we in de spiegel dat De Anderen gewoon Wijzelf zijn. Vandaar de shock, de breuk.
Wanneer zich een politieke crisis voordoet – en dat is altijd een morele crisis – komt heel dit substraat plots naar boven en worden we zonder pardon met onszelf geconfronteerd. Plots ontrolt zich een eeuwenlange geschiedenis, onstuitbaar. De realiteit, die we netjes verborgen hielden, barst uit als een vulkaan. The Other Mexico blijkt plots het feitelijk bestaande Mexico te zijn. Dat Andere Mexico, die tevens De Anderen voorstelt, hadden we goed verstopt, half bewust, half onbewust, net omdat we ergens weten dat het verborgene vroeg of laat aan de oppervlakte verschijnt. En dan zien we in de spiegel dat De Anderen gewoon Wijzelf zijn. Vandaar de shock, de breuk.
_Een Azteeks offer
Ook voor de Mexicanen was ‘Tlatlelolco’ effectief een shock. Die 2de oktober van 1968, verschijnt als een negatie en een bevestiging. De negatie van wat Mexico wilde zijn sinds de Revolutie van 1920. De bevestiging van wat in Mexico onveranderd is gebleven sinds de nederlaag tegen de Spanjaarden, en zelfs van daarvóór [p. 77].
‘Tlatlelolco’ van 2 oktober was een offer in puur Azteekse stijl. Voor de Azteken was een offer geen daad, maar een ritueel. Bij de Azteken stond bloed voor de substantie van de goden. Offeren was normaal, geofferd worden ook. Offeren vindt plaats in de piramide, centrum van leven en dood, van schepping en destructie, van heel de beschaving en levenswijze, van vroeger, nu en altijd.
De Meso-Amerikaanse piramides zijn afgeplat en bovenaan bevindt zich ‘the platform sanctuary’, de heilige plek waar de goden komen en de offers plaatsvinden. Het altaar staat voor de plek waar het menselijke en het goddelijke elkaar ontmoeten.
Zelfs de geografie van het land maakt deel uit van het symbolisch-rituele construct. Mexico, het land zelf, rijst tussen twee zeeën op als een piramide. Mexico-Tenochtitlan, hoofdstad van de Mexica’s, de Conquistadores en de Mexicanen, strekt zich op 2.420 meter boven de zeespiegel uit als een plateau: de stad is zelf een ‘platform sanctuary’.
Tot daar Octavio Paz.
De Meso-Amerikaanse piramides zijn afgeplat en bovenaan bevindt zich ‘the platform sanctuary’, de heilige plek waar de goden komen en de offers plaatsvinden. Het altaar staat voor de plek waar het menselijke en het goddelijke elkaar ontmoeten.
Zelfs de geografie van het land maakt deel uit van het symbolisch-rituele construct. Mexico, het land zelf, rijst tussen twee zeeën op als een piramide. Mexico-Tenochtitlan, hoofdstad van de Mexica’s, de Conquistadores en de Mexicanen, strekt zich op 2.420 meter boven de zeespiegel uit als een plateau: de stad is zelf een ‘platform sanctuary’.
Tot daar Octavio Paz.
_De onderbroken droom
Nog een Nobelprijswinnaar Literatuur raakte geboeid door de beschaving van de Mexica’s: J.M.G. Le Clézio [°1940]. Dit keer schreef hij er geen verhaal over, maar leverde een studie af van zo’n 240 bladzijden. In Le rêve mexicain herinnert hij aan het bloedbad dat de Spanjaarden in de Tempel van Tlatelolco aanrichtten. Toen het feest van de god Huitzilopochtli in volle gang was, werden alle deelnemers – uiteraard ongewapend – zonder pardon vermoord. Daarna trokken de soldaten door de heilige vertrekken om verder iedereen om te brengen die ze tegenkwamen.
De parallel met 2 oktober 1968 moge duidelijk zijn [pp. 44-45].
Op zijn manier, trekt ook Le Clézio de lijn door.
De parallel met 2 oktober 1968 moge duidelijk zijn [pp. 44-45].
Op zijn manier, trekt ook Le Clézio de lijn door.
Le Clézio besluit met de prangende vraag die ligt verscholen in de ondertitel: ‘la pensée interrompue’. Stel, poneert hij, dat de Spanjaarden de Mexica’s en de naburige volkeren wel hadden onderworpen, maar hun culturen niet met de grond hadden gelijkgemaakt. Dat zij niet enkel naar het Europa van de renaissance zouden zijn teruggekeerd met goudstaven gemaakt van gesmolten heilige voorwerpen [juwelen, beelden, e.d.], maar ook met ware artefacten van een beschaving – want de zogenaamde ketters waren ons ver voor inzake kosmologie, sterrenkunde, irrigatie, urbanisme, cultuur van gewassen en geneeskunde. Bovenal, aldus de Nobelprijswinnaar, hadden we kunnen leren van een andere manier van denken, handelen en leven. Van harmonie met de natuur en de kosmos middels rituelen en symbolen. Van evenwicht en gemeenschapsleven – de grond, de aarde, kon onmogelijk privébezit zijn. Van respect voor de kern van het leven: water. De beschaving van de Mexica’s stond in schril contrast met de opkomende renaissance, waar ratio, materialisme, ontluikend kapitalisme, de cumulatie van privébezit en de verheerlijking van de mens als zelfstandig en onthecht wezen, de weg zouden wijzen naar de hedendaagse materialistische cultus van bezit, macht en onderwerping, naar kolonialisme, sciëntisme, onafgebroken sociale conflicten, wereldoorlogen en massavernietigingswapens – de cultus die wereldwijd werd verspreid en nu wereldwijde ravages aanricht.
De brandschatting van Mexico-Tenochtitlan is ‘l’instant de rupture entre les deux mondes’ [p.45], waarna de stilte zijn intrede doet [p. 52]. Zoals de stilte vier eeuwen later opnieuw viel: toen de geweren zwegen, de doden werden afgevoerd om de feiten te verdoezelen en de overheid ‘la matanza’, de moordpartij, ontkende en in de doofpot stopte.
Nota bene: de eerste officiële documenten aangaande Tlatelolco 1968 werden pas officieel vrijgegeven in 2002.
_Referenties
- Octavio Paz: The Other Mexico: Critique of the Pyramid; Evergeen – Black Cat Book, Grove Press, New York, 1972. Dit is de vertaling van een lezing uitgesproken op 30 oktober 1969 aan The University of Texas, waarvan een uitgebreide versie werd opgenomen in Octavio Paz: Posdata, Editorial Siglo XXI editores, Mexico, 1970.
Octavio Paz [1914-1998], ontving in 1990 de Nobelprijs Literatuur. - J.M.G. Le Clézio: Le rêve mexicain ou la pensée interrompue; NRF Essais, Gallimard, Paris. 1988. Le Clézio [1940-], ontving de Nobelprijs Literatuur in 2008.