28 november 2025
ANDEREN. Een Drents dorp, de Koude Oorlog en de lange arm van de CIA
Emiel Hakkenes groeide op in Drenthe en studeerde journalistiek in Groningen. Hij is als journalist verbonden aan Trouw waar zijn aandacht vooral uitgaat naar de bescherming van de rechtsstaat en naar de conflicten tussen burgers en overheden.
Zo schreef hij over de afhandeling van het toeslagenschandaal en over de Groningse gaswinning. In 2013 verscheen zijn boek God voor de gewone mensen over de ontkerstening in de Nederlandse gezinnen, in 2017 Polderkoorts over de verdwijning van de Zuiderzee en in 2020 Gas, hoe de opbrengsten van het aardgas aan de Groningers voorbijgingen.
Eind september 1951 kwamen de Amerikaanse antropologe Dorothy Keur en haar uit Nederland afkomstige man John Keur aan in het afgelegen Drents dorpje Anderen. Beide antropologen werden opgeleid door de wereldberoemde professor antropologie Margaret Mead. Zij stuurde de echtgenoten op verschillende missies en bleef op hen een blijvende invloed uitoefenen.
Anderen was en is een klein agrarisch dorpje, erg geïsoleerd in een omgeving van moerasland. Het telde amper 60 huizen en 300 inwoners, ten gevolge van de isolatie praktisch allemaal familie van elkaar. Er was zelfs geen kerk. Een dorp zonder kerk was destijds in Nederland vrijwel uniek. Vóór en tijdens de oorlog waren heel wat inwoners Duitsgezind. Bij de verkiezingen van 1935 was de NSB de grote winnaar in Drenthe. In Anderen behaalde de NSB 72,8 % van de stemmen. Dit had de eenheid in het dorp ernstig verstoord.
De echtgenoten Keur beschreven het dagelijkse leven in het dorp: het harde boerenwerk amper gemechaniseerd, de slacht van varkens, vieringen zoals een bruiloftsfeest en de komst van Sinterklaas en Zwarte Piet, onbekend in Amerika. Hun langdurige aanwezigheid in Anderen had echter een dubbele bodem.
Hun onderzoek werd grotendeels gefinancierd door het Office of Strategic Services, de voorloper van de CIA. De Amerikaanse overheid was erg geïnteresseerd in de houding van de gewone Nederlanders met betrekking tot Amerika en de Amerikaanse leefgewoontes. Wat was de beste aanpak om Nederland, en bij uitbreiding West-Europa, Amerikaansgezind te maken en te houden?
De Verenigde Staten hadden wel bijgedragen tot de bevrijding van Nederland maar al vlug was het enthousiasme voor Amerika gekoeld. De Verenigde Staten, ooit zelf een kolonie, verzetten zich tegen kolonisatie. Toen Indonesië zich onmiddellijk na de oorlog onafhankelijk verklaarde botste dit op erge Nederlandse weerstand. De Verenigde Staten dwongen Nederland de onafhankelijkheid van hun kolonie te aanvaarden, wat de Amerikanen niet sympathiek maakte. Hoe kon dit bijgestuurd worden? Tevens was de Amerikaanse overheid geïnteresseerd in de Nederlandse kennis van de Indonesische bevolking. Aan de hand van die kennis hoopten zij te vermijden dat het communisme er vaste voet zou krijgen.
Het boek houdt dus meer in dan de beschrijving van het boerenleven in een afgelegen Drents dorpje. Het moet gesitueerd worden tegen de achtergrond van de strijd tegen het communisme gedurende de Koude Oorlog, de spanningen tussen Oost en West, de dekolonisatie en de relatie tussen de Verenigde Staten en Nederland.
Na een verblijf van één jaar keerden de echtgenoten Keur naar Amerika terug. Niet voor lang echter.
Bij de watersnoodramp van februari 1953 kregen zij opdracht van de Amerikaanse regering om de reactie van de bevolking op een grootschalige ramp te onderzoeken, meer bepaald de maatschappelijke en psychologische gevolgen ervan. De Amerikaanse overheid wenste te weten hoe de Amerikaanse bevolking zou reageren bij een grote ramp in Amerika, lees bij een kernaanval op een grote Amerikaanse stad.
De auteur brengt de grote verstrengeling aan het licht tussen de antropologie en de inlichtingsdiensten die zorgden voor financiering. In dit verband was de oorlog in Vietnam een omslagpunt. Vele antropologen weigerden mee te werken aan een onderzoek naar de impact van vijandelijke propaganda op bepaalde bevolkingsgroepen in Vietnam. Dat de rol van de politiek sedertdien uitgespeeld is staat niet vast. Antropologie en bij uitbreiding andere takken van de wetenschap zullen zeker nog te koop zijn.
Het boek is dus meer dan het verslag van het onderzoek van de echtgenoten Keur in Anderen. De auteur neemt daarbij de gelegenheid te baat een overzicht te schetsen van de ontwikkeling van de antropologie in de 20e eeuw. Hij etaleert een grondige kennis, gevolg van een gedreven onderzoek. Zijn vlotte schrijfwijze bevordert het leescomfort en maakt het boek erg toegankelijk.
Ignace Claessens
