16 februari 2026
Al wat leeft
Mensen willen orde, overzicht en alles in vakjes stoppen. De natuur is echter weerbarstig en kent geen streng afgebakende domeinen. Zowel de Zweed Linnaeus als de Fransman Buffon zijn de twee sleutelfiguren om orde te scheppen in de achttiende-eeuwse natuurwetenschap.
De auteur Jason Roberts is geboren in 1974 in de Verenigde Staten. Hij is schrijver, voormalig journalist en internetondernemer. In 2006 schreef hij de biografie A sense of the world over de blinde reiziger James Holman (1786-1857). Het boek werd een bestseller. In 2024 schreef hij Al wat leeft, een diepgravende biografie van Carl Linnaeus (1707-1778) en Georges-Louis de Buffon (1707-1788).
Al wat leeft is echter meer dan een biografie. Het geeft inzicht over hoe wetenschap ontstaat uit overtuiging, levenservaring en zelfs rivaliteit. Roberts beschrijft hoe de zoektocht van Linnaeus en Buffon naar orde en samenhang niet enkel de biologie bepaalde, maar ook invloed had op ons eigen denken over de natuur. In zijn boek legt hij er de nadruk op dat kennis nooit losstaat van de tijd waarin geleefd wordt en de mensen die haar scheppen.
Lynnaeus is bekend om zijn Systema Naturae. Hij was de moderne systematicus van een nieuw classificatiesysteem voor planten en dieren. Hij geloofde dat de natuur een door God geschapen, onveranderlijke orde had. Roberts beschrijft hoe diep Lynnaeus’ werk verankerd was in dat religieuze wereldbeeld met voor elke soort zijn vaste, door God bepaalde, positie. Hij voerde een doorgedreven promotie voor zijn eigen werk en persoon en was niet te beroerd om de werkelijkheid naar zijn hand te zetten.
Buffon daarentegen bekeek de natuur op een heel andere wijze. Volgens hem was de wereld een constant veranderend proces. Hij was directeur van de Jardin du Roi in Parijs en auteur van de monumentale 35-delige Histoire Naturelle. Hij verwierp Linnaeus’ starre indeling en stelde dat soorten konden veranderen. Volgens Buffon bepaalden klimaat en geografische ligging de vorm en hij stelde ook dat de aarde veel ouder was dan de Bijbel vooropstelde. Om aan processen te ontsnappen, moest hij deze stellingen echter helaas zelf afzwakken om ze met de katholieke geloofsleer in overeenstemming te brengen.
Hoewel Linnaeus vandaag de bekendste van de twee is, was Buffon bij zijn tijdgenoten het meest geliefd. Zijn staatsbegrafenis in Parijs werd door tienduizenden bijgewoond, terwijl Linnaeus slechts een eenvoudige uitvaart kreeg in Uppsala, Zweden. Als Linnaeus in 1778 overleed, leefde hij al meer dan een jaar in stilte, verward en niet meer in staat om te schrijven. Tien jaar later stierf Buffon. Helse pijnen door nierstenen deden hem naar euthanasie vragen.
Roberts’ sympathie gaat duidelijk uit naar Buffon. Zijn boek is als een eerherstel voor een wetenschapper die zijn tijd veel te ver vooruit was. Het is een episch verhaal over wetenschappelijke obsessie en rivaliteit tussen twee gedreven, grote geesten.
Al wat leeft is een prachtig en boeiend boek dat de levens van twee tegenpolen beschrijft. Het werk is opgevat als hun parallelle biografie. De levensloop van beide mannen wordt gevolgd vanaf hun jeugd en opleiding tot aan hun wetenschappelijke doorbraak en publieke erkenning. Roberts wisselt persoonlijke details af met de bredere historische context. Hij toont aan hoe Buffon zich verzette tegen de starheid van Linnaeus’ systeem.
Roberts schrijft verhalend en zeer toegankelijk zonder de wetenschappelijke nauwkeurigheid uit het oog te verliezen. Zijn portrettering van zowel Lynnaeus als Buffon is volledig en voldoende kritisch. Hij erkent Lynnaeus’ invloed en rol in de classificatie. Buffon wordt eerder getekend als de vooruitstrevende denker die de Verlichting in de wetenschap voorafgaat.
Na de dood van beide geleerden, schrijft Roberts verder over wetenschappers die de erfenis overnamen en evenzo worstelden met het classificeren. Daarbij vermeldt hij ook de rassentheorieën die Hitler en zielsverwanten in 1934 meenden te kunnen trekken uit Linnaeus’ classificatie. De manier waarop Roberts de intellectuele erfenis van Linnaeus en Buffon verder ziet groeien bij latere wetenschappers als Lamarck, Cuvier, Darwin en Mendel is schitterend beschreven.
Al wat leeft is niet enkel interessant voor wie interesse heeft voor de natuurwetenschappers, maar werpt ook een verhelderend licht op de wisselwerking tussen geschiedenis en natuurwetenschap. Het is bovendien zo vlot geschreven dat het leest als een avonturenroman. Een uitgebreide Bibliografie en een deel Noten vervolledigen dit boek. De aansporing om zelf op verkenning te gaan naar de leefwereld van Linnaeus in Zweden en Engeland en die van Buffon in Frankrijk doet watertanden.
Paul Van Aelst
Vertaald door Edzard Krol
