5 maart 2026
AMSTERDAM - Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld
De historicus Russell Shorto is bij ons vooral bekend als de auteur van ‘Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New-York’ waarin de grote rol van emigranten uit de Lage Landen bij de stichting van de stad New-York belicht wordt. (2017, Uitgeverij Ambo/Anthos).
De auteur heeft duidelijk iets met Nederland. Van 2007 tot 2013 woonde en werkte hij in Amsterdam, die hij zijn adoptiestad noemt, wat resulteerde in zijn boek uit 2013 Amsterdam. De meest vrijzinnige stad ter wereld. Ter gelegenheid van de 750e verjaardag van de stad verscheen in 2024 een nieuwe en aangepaste versie.
De auteur is ook directeur van het New Amsterdam Project bij The New-York Historical Society en onderzoeker aan het New Netherland Institute. Voor zijn bijdrage aan de relaties tussen de VS en Nederland werd hij in 2009 geridderd in de Orde van Oranje-Nassau.
Vanaf de stichting tot op heden zou Amsterdam steeds een erg liberale stad zijn in die zin dat er doorgaans een vrije, open en verdraagzame geest heerste en heerst. De auteur beschouwt Amsterdam als een lanceerplatform van democratie, vrije wetenschap, individualisme en mensenrechten waar geen plaats is voor racisme en slavernij.
Hij gaat daarbij wel niet voorbij aan enkele duistere perioden. De stad is ook gebouwd op geweld, kolonialisme, knechting en beroving van mensen uit andere delen van de wereld. De glorie van de 17e eeuw, de Gouden Eeuw, kwam vooral voort uit de brute kracht van machtige handelsorganisaties zoals de Verenigde Oost-Indische Compagnie die koloniale gebieden veroverden, de inwoners uitbuitten en de rijkdommen naar eigen land doorsluisden.
Ook de succesrijke Jodenvervolging gedurende de Tweede Wereldoorlog vormt een zwarte bladzijde.
Het liberale karakter van de stad uitte zich vooral in een uitgesproken godsdiensttolerantie. In tegenstelling tot de Spaanse repressie in de Zuidelijke Nederlanden mocht het protestantisme er vrij beleden worden. De godsdienstoorlog met de Spaanse koning leidde uiteindelijk in 1648 tot de splitsing van de Nederlanden.
Antwerpen werd er het grote slachtoffer van. De grootste handelsstad ter wereld verloor zijn economisch belang ten voordele van Amsterdam. Vele vooraanstaande handelaren en belangrijke ambachtslieden verlieten de stad om zich in Amsterdam te vestigen waar zij welkom waren en zonder belemmering handel mochten drijven of hun ambacht uitoefenen. Het liberalisme was niet alleen sociaal maar ook economisch. Het leidde tot een ongekende bloei.
De vrijheid van denken en de tolerante samenleving trok ook geleerden aan zoals Descartes en Spinoza van wie de werken tot op heden relevant gebleven zijn.
Het liberale karakter van de stad werkt tot op vandaag door. Al in 1879 werden gezinsplanning en voorbehoedsmiddelen gepropageerd. De strijd om gelijkheid tussen man en vrouw leidde in 1919 tot het vrouwenkiesrecht. In België gebeurde dit door de kortzichtigheid en het conservatisme van bepaalde politieke partijen eerst in 1948. In 1930 was er al een radioprogramma rond seksuele voorlichting en in 1946 werd er de eerste homorechtenbeweging opgericht.
Amsterdam is het centrum van vrijzinnigheid gebleven. Softdrugs worden gedoogd, prostitutie werd gelegaliseerd, het homohuwelijk erkend en euthanasie mogelijk gemaakt.
De lezer hoeft geen gedetailleerde studie van de geschiedenis van Amsterdam verwachten. Wel krijgt hij een mooi inzicht in het DNA van die stad en haar inwoners. Daarnaast heeft de auteur een vlotte pen en wisselt hij kritisch denken af met een grote dosis humor. Het is zeker geen moeilijk boek en van de lezer wordt slechts een summier historisch inzicht verwacht.
Ignace Claessens
