22 oktober 2026
1578 - Had Brussel de Nederlanden kunnen redden?
De tweede helft van de 16e eeuw en de eerste helft van de 17e eeuw waren woelige tijden in de Nederlanden.
In het najaar van 1566 vernielden calvinisten op grote schaal het interieur en de archieven van honderden kerken, kapellen, kloosters en abdijen. Om de orde te herstellen zond Koning Filips II de hertog van Alva naar de Lage Landen. Zijn meedogenloos optreden is bekend. De Tachtigjarige Oorlog (1568 -1648) was een feit.
De opstand in de Nederlanden was niet louter religieus geïnspireerd. Er heerste onvrede over het centraal bestuur uit Spanje en de zware belastingdruk. Economisch ging het ook niet goed. De tweede helft van de 16e eeuw was extreem koud met misoogsten en hongersnood tot gevolg.
De auteurs belichten twee jaar uit deze oorlog die cruciaal waren voor de latere splitsing van de Nederlanden.
Op 8 november 1576 kwamen de Verenigde Provinciën in Gent overeen dat alle opstandelingen amnestie verkregen, dat de Spaanse troepen het grondgebied dienden te ontruimen en de protestanten niet langer zouden vervolgd worden. Dit vredesverdrag, later bekend als de Pacificatie van Gent, werd op 7 januari 1577 in Brussel bekrachtigd door de Staten-Generaal van de Nederlanden.
De Eerste Unie van Brussel hield in, dat in Zeeland en in Holland alleen het calvinisme werd toegestaan en in de andere gewesten ook de katholieke godsdienst zonder dat de calvinisten er mochten vervolgd worden. Willem van Oranje werd erkend als Stadhouder van Holland en Zeeland.
Op 23 september 1577 werd hij feestelijk onthaald in Brussel. Hij genoot er massale steun en de verwachtingen waren hooggespannen. De Pacificatie van Gent werd nogmaals bevestigd in de Tweede Unie van Brussel waarbij de tolerantie tussen de verschillende religies behouden werd terwijl ook de trouw aan de Spaanse koning bevestigd werd. De streng katholieke vorst aanvaardde echter geen godsdienstvrijheid wat in zijn ogen ‘des duivels’ was. De Spaanse troepen versloegen het leger van de Staten-Generaal op 31 januari 1578 te Gembloers en Willem van Oranje moest uitwijken naar Antwerpen.
Het samengaan van de Verenigde Provinciën was mislukt. Het water tussen de koningsgezinde katholieke adel en de extreme calvinisten was te diep. De tijd was niet rijp om een algemene godsdienstvrijheid te aanvaarden.
Ofschoon beide auteurs geen professioneel opgeleide historici zijn slagen zij in een nauwkeurige reconstructie van achttien maanden waarin Brussel het centrum was van het verzet tegen Koning Filips II. Dit verzet leed schipbreuk. Veronderstellingen hoe de geschiedenis zou gelopen zijn mocht dit wel gelukt zijn, hebben weinig zin. Wat als…?
Hun grondige kennis van feiten, stromingen en standpunten van de verschillende actoren wekt bewondering. Voor de historisch niet geschoolde lezer wordt het soms te veel. Vooral wanneer de auteurs zijpaden bewandelen waarbij de lezer de draad dreigt te verliezen.
De schrijvers wijden ook enkele hoofdstukken aan de rol van Brussel in België en in de Europese Unie. Deze hoofdstukken zijn eerder vreemd aan het behandelde onderwerp. Het is ook niet duidelijk wat een overzicht van de evolutie van het Belgisch stemrecht in dit boek doet.
Tenslotte moet vermeld worden dat het werk prachtig geïllustreerd is, gedrukt op hoogwaardig glanzend papier, genaaid en voorzien van een harde kaft. Dergelijk verzorgde uitgave wordt eerder zeldzaam.
Ignace Claessens
Roel Jacobs is jurist van opleiding en historicus uit passie. Hij schreef al een tiental boeken, hoofdzakelijk over de geschiedenis van Brussel.
Jean-Jacques De Gheyndt promoveerde aan de ULB als Dr. in de Wetenschappen. Hij is een echt “Brussels ketje” en legt in zijn werken de nadruk op het Brusselse dialect en folklore.
