22 oktober 2026
Atlas van de middeleeuwen - De ontwikkeling van Europa 476-1000
Voor de recensie van dit boek van John Haywood kan ik niets beters doen dan putten uit het voorwoord van de Engelse historicus Michael Wood waarin hij perfect beschrijft waar het in deze uitgave om draait.
Wat betekent het Westen, het zogenaamde ‘Barbaarse’ Westen? Het is het verhaal van de opkomst van de Franken, Visigoten, Ostrogoten, Longobarden, Angelen, Saksen en Juten. Zij vestigden zich in de post-Romeinse wereld en stichtten er hun samenlevingen. Daarbij namen ze de Latijns-christelijke cultuur van de late oudheid over. Tegen het jaar 1000 werden zij de nieuwe christenheid, getransformeerd door het Karolingische humanisme van de eerste renaissance in Europa. Daar ligt de oorsprong van de middeleeuwse en moderne Europese landen en een Latijns christelijke cultuur.
Bijzonder aan het boek is dat je het antwoord op die vraag ook uit kaarten kan aflezen, het heet niet voor niets een ‘Atlas’: kaarten van staten, koninkrijken en oorlogen, van migraties en ontdekkingsreizen, maar ook kaarten die de verspreiding van religies en ideeën in beeld brengen. Ze laten zien hoe de West-Europese samenlevingen ontstonden uit de ineenstorting van het centrale gezag en de vorming van regionale machten in de vroege middeleeuwen, terwijl ze nog steeds het spirituele en culturele gezag van het Latijnse christendom omarmden. Alle wegen blijken nog steeds naar en vanuit Rome te leiden en daarmee ook ideeën, een visie op hoe een samenleving zou moeten zijn, met het pausdom als het laatst overgebleven instituut van het Romeinse Rijk.
De wortels liggen in de Germaanse samenleving
In de cultuuroorlogen van onze tijd woedt het debat over de aard van ‘het Westen’ voort. Je hoort beweren dat de identiteit van ‘het Westen’ een retrospectieve constructie is van de Verlichting, of zelfs nog later, van het tijdperk van imperialisme en kolonisatie, het verzinsel van een fictieve afkomst uit de klassieke wereld. Deze elementen hebben ongetwijfeld een rol gespeeld, maar zoals de kaarten in dit boek laten zien, vertellen ze niet het eigenlijke verhaal. Het Westen kende inderdaad vele invloeden, maar de wortels liggen in de Germaanse samenleving, talen, cultuur, wetten en gewoonten met daaroverheen de rijke lagen van het Latijnse christendom en het hellenisme. De vijfhonderd jaar van de vroege middeleeuwen waren een smeltkroes van koninkrijken en culturen in West-Europa. Het Westen werd gevormd door de volkeren van het Barbaarse Westen. Het boek beschrijft een geschiedenis die essentieel is voor het begrijpen van vandaag. Op dit alles wijst ons Michael Woods in zijn inleiding.
Op 353 pagina's en in 11 hoofdstukken reizen we door de zogenaamde donkere tijd. Beginnend met ‘Een rijk in het nauw’ en eindigend met ‘Een Europa in wording’. Eenennegentig kleinere en grotere kaarten, doorgaans op twee volle pagina’s, geven de stand van zaken en evoluties weer. Het mooi uitgegeven boek bevat ook talrijke andere gekleurde afbeeldingen, tekeningen, soms grote foto's. Een epiloog achteraan behandelt de geboorte van het Westen en het boek sluit verder af met een beknopte literatuurlijst, een illustratieverantwoording en een register. Het werd dit jaar uitgegeven en is gedrukt in China. De vertaling uit het Engels is van Linda Broeder en Jeske Nelissen.
De combinatie van de kaarten met de tekstuele uitleg belicht de meest uiteenlopende aspecten van de periode en betracht grote volledigheid. De auteur is niet bang om hier en daar een moeilijk woord te gebruiken. Ik ervaarde het als een boeiend naslagwerk voor lezers die geschiedkundig dieper willen graven als een correctie op de misvattingen die over de middeleeuwen nog te veel de ronde doen. Bijzonder leerzaam.
Edgard Eeckman
