18 september 2026
Sparta. Opkomst en ondergang van een antieke grootmacht
We kennen Sparta als de stad in de Peloponnesos waar jongens werden opgeleid tot geharde, stoere krijgers die niets of niemand spaarden noch vreesden. Het is de verdienste van Andrew Bayiss, hoofddocent Griekse geschiedenis aan de Universiteit van Birmingham, dat hij dit imago toch wat verzacht en de historische mythe ontkracht.
Sparta groeide inderdaad uit van een klein, bescheiden gehucht van vijf afgelegen dorpen in Zuid-Griekenland tot een machtige staat die in de ganse antieke wereld werd gevreesd voor haar niets ontziende militaire kracht, die bovendien geschraagd werd door een sterk gevoel voor rechtvaardigheid.
Sparta, dat is het verhaal van 300 heldhaftige krijgers die onder leiding van koning Leonidas tijdens de Slag bij Thermopylae moedig weerwerk boden tegen het Perzische leger van Xerxes I. Of het toevluchtsoord van Alkibiades, die van Athene vluchtte naar Sparta om via een tweede omweg bij de Perzen opnieuw bij de Atheners aan te sluiten. Het verhaal van een stadstaat die oppermachtig werd in de antieke wereld, maar ook ten onder ging, zoals zo vele machtige rijken. Dat is het militaire verhaal.
Maar dat de Spartanen ook mensen waren met al hun menselijke trekjes, dat wordt meestal niet vermeld in de geschiedenisboeken. Bayliss belicht daarom de rol van vrouwen in de Spartaanse samenleving – zij namen deel aan het onderwijssysteem - evenals de inzet en behandeling van de onderdrukte heloten op wie de Spartaanse maatschappij voor een belangrijk deel rustte, de werking van het leger en het unieke politiek systeem dat het midden hield tussen monarchie, oligarchie en een premature vorm van democratie. De Apella was een volksvergadering en de Gerousia een raad van ouderen die we kunnen vergelijken met respectievelijk onze hedendaagse Kamer van Volksvertegenwoordigers en Senaat. Daarnaast waren er vijf opzieners, de Eforen, vijfjaarlijks gekozen functionarissen die Sparta dagelijks leidden. De twee koningen (Diarchie) bekleedden een macht die in vredestijd beperkt was, maar wel absoluut werd in oorlogstijd. Een behoorlijke poging tot gelaagde democratie dus, maar wel een die bijna permanent in oorlog verkeerde waardoor het absolutistische element van de monarchie vaak de bovenhand haalde.
Andrew Bayliss nuanceert onze blik op de Spartanen. Hun kijk op rechtvaardigheid werd gekleurd door een vals idee van gelijkheid, want ze vernederden en mishandelden de heloten. Maar de auteur trekt ook heel wat mythes in twijfel die zijn opgetekend na de val van Sparta. Bestond de zogenaamde krypteia, een bijzondere wreedaardige overgangsrite waaraan Spartaanse tieners werden onderworpen, bijvoorbeeld wel? Koppel dit aan een meer dan bijzondere aandacht voor de menselijke en democratische dimensies van de Spartaanse samenleving, en je vraagt je af waarom het zo lang geduurd heeft waarom iemand eens echt zijn tanden zette in de ontmythologisering van deze bijzondere geschiedenis.
Björn Siffer
Vertaald door Ruud van de Plassche
