10 september 2026
Als de zon ondergaat
Het jaar 1933 was een sleutelmoment in de Europese geschiedenis. In enkele maanden tijd verloren de zorgvuldig opgebouwde rechten en vrijheden van de Duitse liberale democratie hun belang en betekenis. Dat velen de kracht van het nazisme onderschatten, kwam mee door de illusie van velen dat vrijheid een voorgoed verworven goed is.
Alleen al in Berlijn verschenen voor de machtsovername nog ruim honderd kranten en weekbladen. Ze hadden een grote invloed op de publieke opinie en konden kritiek leveren op excessen van extremisten. Berlijn was toen nog het centrum van kunst en cultuur, van de vrije beleving van seksualiteit en het individualisme, van kritiek en satire, van wetenschap en vooruitgangsdenken. Een groot deel van de avant-garde bevond zich in Berlijn, zowel op het vlak van literatuur en film, als architectuur. De Duitse hoofdstad was the place to be.
Dat alles veranderde toen Adolf Hitler op 30 januari 1933 aan de macht kwam. Leden van de SA zaaiden terreur en traden steeds gewelddadiger op tegen politieke tegenstanders, communisten, socialisten en vakbondslui, maar ook tegen schrijvers, filosofen en andere intellectuelen die zich in het verleden kritisch of negatief hebben uitgelaten over het nazisme en de Führer. Zo onder meer tegen de pacifist Carl von Ossietzky, hoofdredacteur van het links-liberale blad Die Weltbühne, die de dag na de brand van de Reichstag geïnterneerd werd in de Spandau-gevangenis in Berlijn. Klaus Mann noteerde in zijn dagboek: ‘Nieuws op de radio: arrestatie van Kisch, Ossietzky, Mühsam, enz. Kranten verboden enz. Nu wordt het pas menens. Die brand komt hun zo ontzettend mooi uit, zouden ze er niet zelf voor hebben gezorgd?’ Ossietzky werd naar het concentratiekamp Sonnenburg nabij Küstrin gestuurd waar hij zwaar mishandeld werd en later stierf. Het was voor veel van zijn collega’s schrijvers en filosofen een teken dat ze niet langer veilig waren in Duitsland.
Sommigen onder hen bleven in het land vanuit de naïeve overtuiging dat Hitler het niet lang zou uithouden en dat de democratie zich zou herstellen. Anderen sloegen op de vlucht naar het buitenland en gingen in ballingschap om te ontsnappen aan het naziregime. Onder hen zowat de hele familie van Thomas Mann. Over deze en andere exilanten die in de zomer van 1933 terechtkwamen in Sanary-sur-Mer aan de Franse Riviera, schreef de Duitse kunsthistoricus Florian Illies een aangrijpend en literair hoogstaand boek onder de titel Als de zon ondergaat. De familie Mann in Sanary. Onder hen ook de zes kinderen van Mann en zijn broer Heinrich die onder druk van de NSDAP en zijn ruggengraatloze collega’s zijn voorzitterschap van de poëzieafdeling van de Pruisische kunstacademie moest neerleggen. Verder waren ook de schrijvers en filosofen Lion Feuchtwanger, Wilhelm Herzog, Aldous Huxley, Ludwig Marcuse, René Schickele, Arnold Zweig, Sybille Bedford en Bertolt Brecht er aanwezig samen met hun echtgenotes en/of minnaressen.
Illies wisselt regelmatig van standpunt en beschrijft de onderlinge verhoudingen, gedragingen, twijfels en rivaliteiten tussen de protagonisten. Zoals de relatie tussen broers Thomas en Heinrich Mann die voordien slecht was. De ene een conservatieve man, de andere een overtuigde communist. De weifeling van Thomas of hij als banneling zijn land niet in de steek liet, en de alertheid van zijn kinderen Erika en Klaus die er hem van weerhielden om terug te keren. De poging van de andere kinderen om in zijn gunst te komen en de kilte van de ‘tovenaar’ tegenover hen. Ook de feestjes die er binnen die kleine groep gehouden werden en de spanningen die ze veroorzaakten onder elkaar en tussen hun vrouwen en minnaressen. Het is vaak grappig, soms ernstig en tegelijk droevig om te lezen. Zeker tegen de achtergrond van een steeds radicalere koers van Hitler en Goebbels die de bannelingen voorstelden als volksverraders. Op 10 mei 1933 verbrandden de nazi’s in Berlijn meer dan 12.000 werken van 150 auteurs, onder wie die van Klaus en Heinrich Mann, Lion Feuchtwanger en Bertolt Brecht, tot grote verontwaardiging van de Duitse kolonie in Sanary-sur-Mer.
Verschillenden onder hen gingen verder met waar ze goed in waren: schrijven. Lion Feuchtwanger publiceerde zijn roman Die Geschwister Oppenheim (De erven Oppermann) bij de Nederlandse exil-uitgeverij Querido in Amsterdam waarin hij een onthutsend beeld schetste van het gruwelijke naziregime en de vaak onverschillige en hypocriete houding van de Duitse bevolking tegenover de Joden. Thomas Mann werkte er aan zijn roman Die Geschichten Jaakobs (De verhalen van Jaäkob) waarin hij op subtiele manier het bijbelse Genesis-verhaal gebruikte als een verdediging van het humanisme en een verwerping van de bloed- en bodemtheorieën van de nazi’s. Mann wilde hiermee het Duitse volk en de hele wereld de diepe Joodse wortels van de westerse beschaving en cultuur aantonen. Het was zijn zoon Golo die het manuscript op het nippertje uit handen van de nazi's wist te redden, maar bizar genoeg lukte het zijn vader om dit boek nog uit te geven in Duitsland – latere delen van de romancyclus verschenen noodgedwongen in Zwitserland en de VS.
Als de zon ondergaat is een adembenemend mooi boek waarin Florian Illies zijn grote literaire en historische kennis op een poëtische manier verwerkt tot een warm en diepmenselijk verhaal.
Dirk Verhofstadt
Dit boek werd eveneens gerecenseerd door Paul Van Aelst.
