16 januari 2026
Leopold Flam herlezen – een jaar lang samen lezen. Een essayproject door Benny Madalijns
In januari 2026 start het Humanistisch Verbond met de publicatiereeks 'Leopold Flam herlezen': een langlopend essayproject rond het werk en denken van filosoof Leopold Flam. Het gaat niet om een losse reeks, maar om een jaartraject, gespreid over vijf thematische delen en zesentwintig essays.
De essays verschijnen tweewekelijks, in de regel telkens op dinsdag. Dat vaste ritme is bewust gekozen: niet om snel bij te blijven, maar om ruimte te laten voor aandacht, herlezing en samenhang. Leopold Flam herlezen is geen actualiteitsreeks en geen campagne, maar een uitnodiging tot traag lezen.
Omdat zo'n traject voorbereiding vraagt, start de reeks met een afzonderlijke introductieweek. In de week van 12-16 januari 2026 wordt het volledige kader toegelicht: het waarom van de reeks, de thematische opbouw en het publicatieritme. In die eerste week verschijnt nog geen essay. Het eigenlijke leestraject begint twee weken later.
De essays volgen een duidelijke beweging: van de oorsprong van het denken, over taal en verantwoordelijkheid, naar grenservaringen en ontbinding. Wie later instapt, kan altijd teruglezen; wie van bij het begin meeleest, volgt stap voor stap de samenhang van het geheel.
Wie dat wil, kan het traject ook schriftelijk vergezellen, via reacties of ingezonden teksten die het lezen begeleiden en vertragen. Niet als debat, maar als een gedeeld spoor van meelezen en herlezen.
Het is een uitnodiging om een jaar lang samen te lezen en na te denken, traag en aandachtig, en iets te doen met de teksten die ons door de filosoof zijn nagelaten.
_Karakterisering van de essays
De essayreeks Leopold Flam herlezen onderzoekt het denken van Leopold Flam vanuit een hedendaagse humanistische gevoeligheid. Niet als historisch overzicht en niet als reconstructie van een filosofisch systeem, maar als een kritische herlezing van vragen rond vrijheid, verantwoordelijkheid en spreken daar waar morele en maatschappelijke zekerheden tekortschieten.
Deze reeks vertrekt niet van afgeronde antwoorden, idealen of methodes. Zij sluit aan bij een humanisme dat zich niet laat funderen op gezag, verlossing of vanzelfsprekendheid, maar dat onderzoekt hoe verantwoordelijkheid kan worden gedragen wanneer rechtvaardiging ontbreekt. In die zin biedt Leopold Flam herlezen geen oplossing en geen sleutel, maar een ruimte voor denken in situaties van morele en maatschappelijke ontregeling.
De reeks vertrekt nadrukkelijk niet van de vraag wie Leopold Flam was, noch van de plaats die hij inneemt in de geschiedenis van de twintigste-eeuwse filosofie. Zij vertrekt van een andere noodzaak: de ervaring dat bepaalde vragen niet verdwijnen, maar telkens terugkeren in andere gedaanten. Vragen die zich niet laten oplossen, maar zich blijven aandienen waar denken zijn vanzelfsprekendheid verliest.
De essays benaderen Flam niet als auteur van een doctrine, maar als een denker van breukmomenten. Niet wat hij verklaart staat centraal, maar waar zijn denken hapert, weigert en opnieuw inzet. Vrijheid verschijnt hier niet als rechtvaardiging of belofte, maar als iets wat gedragen moet worden zonder garantie.
De bijdragen volgen geen chronologische orde en reconstrueren geen intellectuele ontwikkeling. Zij bewegen zich langs breuklijnen: momenten waarop spreken problematisch wordt, denken houvast verliest en handelen geen moreel alibi biedt. Literatuur, kunst en andere denkers verschijnen niet als invloeden of verklaringskaders, maar als grensfiguren – daar waar hun werk raakt aan dezelfde ervaring van ontregeling en kwetsbaarheid.
Leopold Flam herlezen is geen uitnodiging tot navolging. De reeks biedt geen methode, geen leer en geen uitweg. Zij stelt slechts één mogelijkheid voorop: dat denken begint waar men weigert verder te denken dan wat veilig en vanzelfsprekend is. Niet om nieuwe zekerheden te vestigen, maar om ruimte te maken voor een vrijheid die niets belooft en toch verantwoordelijkheid vraagt.
Leopold Flam herlezen – een jaar lang samen lezen. Een essayproject door Benny Madalijns
_Wie was Leopold Flam?
'La misère empêche qu’on croie à tout.' – Albert Camus, Le Premier Homme
Leopold Flam werd geboren op 16 maart 1912 in Antwerpen, als zoon van Joodse ouders afkomstig uit Oost-Europa. Zijn vader, geboren in Lublin, en zijn moeder uit Chełm maakten deel uit van de migratiegolf die vanaf het einde van de negentiende eeuw West-Europa bereikte. Het gezin leefde in armoede en onzekerheid. De vader verdiende de kost als leurder en dagbladverkoper; de moeder was ongeletterd. Meerdere kinderen stierven jong. Alleen Leopold en zijn jongere broer Maurice bereikten de volwassenheid.
Flam groeide op zonder culturele of materiële bescherming. Hij volgde onderwijs aan Joodse scholen, maar zijn schoolloopbaan werd vroeg onderbroken. Op vijftienjarige leeftijd verliet hij definitief het onderwijs en ging hij werken om bij te dragen aan het gezinsinkomen. Hij verrichtte uiteenlopende karweien, zonder zich ooit thuis te voelen in handenarbeid. Wat hij wel deed, was lezen. En schrijven.
Een onderwijzer raadde hem aan een dagboek bij te houden om zijn taalachterstand weg te werken. Flam nam die raad ernstig. Het dagboek werd geen hulpmiddel, maar een levenslange praktijk, volgehouden van zijn dertiende tot zijn drieëntachtigste.
Via zelfstudie verdiepte hij zich in filosofie. Notities uit zijn zestiende levensjaar tonen kennis van Spinoza, Kant en Feuerbach, en reflecties over atheïsme en marxisme – verworven buiten elk leerplan. Na omwegen via de middenjury begon hij universitaire studies wijsbegeerte en later geschiedenis. In 1938 behaalde hij het licentiaat met een historische verhandeling. Filosofie bleef zijn constante leespraktijk.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot Flam zich aan bij het verzet. Hij werd gearresteerd, opgesloten in de Dossinkazerne en gedeporteerd naar Buchenwald en het nevenkamp Hadmersleben. In mei 1945 keerde hij terug naar België. Over deze periode sprak hij later zelden uitvoerig.
Na de oorlog werd hij leraar geschiedenis en later rijksinspecteur voor het geschiedenisonderwijs. Hij pleitte voor een onderwijs dat niet alleen overdroeg, maar bevroeg. Vanaf 1956 doceerde hij filosofie aan de Nederlandstalige afdeling van de Université Libre de Bruxelles, later de Vrije Universiteit Brussel. Hij bouwde geen school, maar liet een blijvende indruk na bij generaties studenten.
Na zijn emeritaat bleef Flam schrijven en spreken tot aan zijn dood op 29 september 1995. Zijn werk raakte tijdelijk op de achtergrond, maar keert vandaag terug als een open denkpraktijk – niet als erfgoed, maar als uitdaging.
Deze biografische inleiding sluit niets af. Zij brengt Leopold Flam terug naar de omstandigheden waarin hij dacht en handelde, zonder zijn denken te verklaren of te neutraliseren.