4 februari 2026
Nogmaals?? Ja, nogmaals: de overbevolking van onze gevangenissen!
Voor wie het nog niet zou weten, of voor wie dit ten onrechte helemaal niet zo erg zou vinden: al sinds de jaren 80 van de vorige eeuw (!) kampt Justitie met overbevolking in de gevangenissen. Sinds het onzalige idee van toenmalig minister van Justitie Vincent Van Quickenborne om ook de korte gevangenisstraffen uit te voeren, ontplofte de situatie pas echt: hoewel de capaciteit van onze gevangenissen 11.000 plaatsen bedraagt, telde België begin 2026 bijna 14.000 gedetineerden, waaronder 600 grondslapers (de capaciteit van twee gemiddelde gevangenissen). De term 'grondslapers' lijkt trouwens een mooi staaltje newspeak. De toestand wordt genormaliseerd, het lijkt plots minder erg, misschien wat gezellig zelfs: 'Gisteren kwam er een grondslaper in onze cel'. Nochtans veroordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens België reeds in 2014 voor schending van het verbod op onmenselijke en vernederende behandeling van gevangenen. Ook de Raad van Europa veroordeelde ons land al hiervoor.
Eveneens sinds de jaren 80 van de vorige eeuw (!) duiken met de regelmaat van de klok – ook op de blogpagina van Kwintessens en de website van het Humanistisch Verbond – opiniestukken op die de overbevolking aanklagen. De Commissie van Toezicht op het gevangeniswezen somt de gevolgen van deze overbevolking op: foltering, verkrachting, geweld, zelfdoding, brandstichting, drugsgebruik, recidive ... Liefst 35% van de gedetineerden gebruikt drugs, één op de vijf daarvan begon met dit drugsgebruik in de gevangenis. Er is een fundamenteel gebrek aan geestelijke gezondheidszorg en de zelfdodingscijfers zijn dan ook het dubbele van het Europese gemiddelde. Door het gebrek aan begeleiding kampen we met een dramatisch hoog recidivecijfer: liefst 70% van de gedetineerden hervalt!
Het adagium 'de gevangenis is de universiteit van de criminaliteit' klopt jammer genoeg. Nochtans kost een gevangene afhankelijk van de berekeningen 50 tot 65.000 euro per jaar …
En toch blijft die overbevolking maar toenemen. Laat ons de doelstellingen van een (gevangenis)straf eens op een rijtje zetten: vergelding en genoegdoening voor het slachtoffer en/of de maatschappij; preventie/afschrikking; resocialisatie/rehabilitatie: bevorderen van herstel en re-integratie in de maatschappij.
Een gevangenisstraf is hierbij het ultimum remedium: rechters moeten motiveren waarom andere, minder ingrijpende straffen niet volstaan om de doelstellingen van een straf te bereiken. Je hoeft geen genie of justitie-expert te zijn om te begrijpen dat het straf(uitvoerings)beleid jammerlijk faalt. In onze scholen denkt men beter na over de effectiviteit van een straf! Waar kinderen vroeger al snel een alinea van het schoolreglement in schoonschrift moesten overschrijven, krijgen ze nu werkstraffen of moeten ze op de denkstoel reflecteren over hun gedrag. Opvoeden en begeleiden met het oog op rehabilitatie, weet je wel.
Een gevangenisstraf is hierbij het ultimum remedium: rechters moeten motiveren waarom andere, minder ingrijpende straffen niet volstaan om de doelstellingen van een straf te bereiken. Je hoeft geen genie of justitie-expert te zijn om te begrijpen dat het straf(uitvoerings)beleid jammerlijk faalt. In onze scholen denkt men beter na over de effectiviteit van een straf! Waar kinderen vroeger al snel een alinea van het schoolreglement in schoonschrift moesten overschrijven, krijgen ze nu werkstraffen of moeten ze op de denkstoel reflecteren over hun gedrag. Opvoeden en begeleiden met het oog op rehabilitatie, weet je wel.
De permanente overbevolking kan op twee manieren opgelost worden. Of men bouwt zeer snel heel wat gevangenissen bij of de instroom aan gevangenen wordt drastisch beperkt. Wie één minuut goed nadenkt weet dat de eerste optie weinig realistisch is in de huidige budgettaire context en in het vergunningenkader van vandaag, hierbij even in het midden gelaten dat het ook inhoudelijk niet wenselijk is. Gedwongen door de explosieve situatie en het steeds luidere protest dropte de politiek de voorbije maanden echter alleen maar halfslachtige oplossingen: verlengd penitentiair verlof, kwijtschelden van een deel van de straf, sneller bouwen van nieuwe gevangenissen ... Daarbij durft men de olifant in de kamer niet expliciet benoemen: heel wat mensen die in de gevangenis zitten horen er echt niet thuis! Zie hiervoor ook dit artikel van Magistratuur en Maatschappij. Het huidige klimaat in de maatschappij, met polarisatie, invloed van sociale media en de opkomst van 'sterke politieke leiders' zorgt ervoor dat politici niet (durven) opkomen voor een menswaardig strafuitvoeringsbeleid.
Maar misschien is er een lichtpuntje: in de zomer van 2025 richtte de huidige minister van Justitie Verlinden een Commissie van Overbevolking op (de naam alleen al …) die de overbevolking in de toekomst moet voorkomen en duurzaam oplossen. In de commissie Justitie van het federale parlement van 7 januari 2026 komt die oprichting even ter sprake, zonder concrete tijdslijn echter. Wait and see!
Waar kunnen we ingrijpen om de instroom te beperken?
Moeten alle 5.000 mensen die in voorhechtenis zitten (en die volgens ons rechtssysteem nog onschuldig zijn) echt in den bak? Zie voor een kafkaiaans voorbeeld hiervan dit artikel.
Moeten alle 5.000 mensen die in voorhechtenis zitten (en die volgens ons rechtssysteem nog onschuldig zijn) echt in den bak? Zie voor een kafkaiaans voorbeeld hiervan dit artikel.
Bouwen we niet beter extra forensische psychiatrische centra voor de meer dan 1.000 geïnterneerden in onze cellen met een psychiatrische aandoening (ook hiervoor is België trouwens al meermaals veroordeeld)? Zou die investering geen beter maatschappelijk rendement hebben in plaats van mordicus en tegen beter weten in nieuwe gevangenissen te willen bouwen?
En kunnen we het gros van de andere gevangenen niet beter helpen via kleinere detentiehuizen, via werkstraffen, via elektronisch toezicht, via psychische begeleiding en een studieaanbod? Het zijn echt niet allemaal psychopathische moordenaars en verkrachters in de gevangenis. Iedere gevangene een straf op maat geven, met aangepaste begeleiding, hoeft niet meer te kosten dan wat we nu uitgeven aan strafuitvoering. Het longitudinaal terugverdieneffect zal echter vele malen groter zijn. De veiligheid van mens en maatschappij, toch een belangrijk goed, zal er ook baat bij hebben.
En die moordenaars en verkrachters? Ook een veroordeelde mens is een mens. Zolang we (levenslange) vrijheidsberoving verkiezen boven de herinvoering van de doodstraf hebben we als maatschappij de plicht om ook hen menswaardig op te sluiten.
En kunnen we het gros van de andere gevangenen niet beter helpen via kleinere detentiehuizen, via werkstraffen, via elektronisch toezicht, via psychische begeleiding en een studieaanbod? Het zijn echt niet allemaal psychopathische moordenaars en verkrachters in de gevangenis. Iedere gevangene een straf op maat geven, met aangepaste begeleiding, hoeft niet meer te kosten dan wat we nu uitgeven aan strafuitvoering. Het longitudinaal terugverdieneffect zal echter vele malen groter zijn. De veiligheid van mens en maatschappij, toch een belangrijk goed, zal er ook baat bij hebben.
En die moordenaars en verkrachters? Ook een veroordeelde mens is een mens. Zolang we (levenslange) vrijheidsberoving verkiezen boven de herinvoering van de doodstraf hebben we als maatschappij de plicht om ook hen menswaardig op te sluiten.
Dat we in 2026 nog steeds tolereren dat 14.000 mensen (de volledige bevolking van pakweg Liedekerke of Kuurne) op een mensonwaardige manier opgesloten worden, is een humanistisch drama. Zeker het humanisme, dat vrij zou moeten zijn van dogma's en verder moet kunnen kijken dan het populistische 'geen compassie met die gevangenen, ze moeten maar niets uitsteken' moet het voortouw nemen om deze Belgische schandvlek aan te klagen én aan te pakken.