10 februari 2026
Trump schaft 'de onzichtbare hand' definitief af
De 'onzichtbare hand' van de vrije markt leidde steeds meer mensen naar welvaart. Dat geloofden we graag. Tot president Donald Trump abrupt duidelijk maakt dat die onzichtbare hand toebehoort aan de sterkste.
Adam Smith (1723-1790) gebruikte vaak de metafoor van 'de onzichtbare hand', telkens als een kracht die orde brengt in complexe situaties. In zijn postuum gepubliceerde History of Astronomy (1795) schiep de hand van Jupiter de natuurverschijnselen die toen nog raadselachtig of onverklaarbaar leken. In The Theory of Moral Sentiments (1759) staat de 'onzichtbare hand' symbool voor een goddelijke kracht die mensen aanmoedigt om moreel te handelen. Dit advies komt in een periode waarin door mechanisatie voor het eerst meer geproduceerd wordt dan nodig is voor levensonderhoud in de samenleving. Smith vindt dat de rijken – in een wereld vol empathie, rechtvaardigheid en zelfbeheersing – hun overschotten moeten delen met de armen, omdat zij die overproductie mogelijk maken. In The Wealth of Nations (1776) werkt hij het idee uit dat specialisatie rijkdom creëert, met als voorbeeld de productie van naalden. Hier zorgt de 'onzichtbare hand' – nu in een wereld van vrijhandel – voor een natuurlijk evenwicht tussen vraag en aanbod, tegen een eerlijke prijs.
Na Adam Smith werden talloze economische theorieën ontwikkeld. Liberale economen benadrukken vooral het belang van concurrentie, efficiëntie en innovatie. Volgens hen zorgt 'de onzichtbare hand' ervoor dat vraag en aanbod automatisch in balans komen, gestuurd door de prijzen van grondstoffen, arbeid en producten. Zo reguleert de markt zichzelf, zonder dat de overheid daarvoor hoeft in te grijpen.
De naoorlogse vrijhandelseconomie is heel succesvol, tenminste zo voelt de consument het aan. Achter die algemene welvaart groeit kapitaal in handen van de '1% rijksten' ongelooflijk snel aan door wetenschappelijke en technische innovaties Door deze evolutie ziet wetenschapper Marten Scheffer de 'onzichtbare hand' van Adam Smith niet langer als een natuurlijk evenwicht maar als een 'wurgreep van gevestigde machten': grote bedrijven die geobsedeerd zijn door maximale aandeelhouderswaarde. Zij bepalen wat jij kunt kopen en verkopen die beperkte keuzes via media en influencers als 'keuzevrijheid'. Hun lobbyisten spreken politici aan – zij stemmen wetten die het mogelijk maken om goedkoop aan grondstoffen te komen, wereldwijd te produceren en te verschepen, milieuschade te negeren en belastingen te ontwijken – allemaal om hun winst te beschermen. Die gevestigde machten creëren in media, nieuws, films en sociale media onze consumptiecultuur. Het kapitalisme is zo soepel dat het van elke nood – van klimaatbeheersing tot eenzaamheid – een potentiële markt maakt. Af en toe breekt een disruptieve innovator door, zoals Apple, Google of Facebook en recent Nvidia en OpenAI. Zij verschijnen 'uit het niets', veroveren de markt en nestelen zich in de palm van de hand. Op basis van beloftes om de wereld te veroveren en te veranderen creëren ze miljarden voor risicokapitaalinvesteerders.
Deze bedrijven steunen de Republikeinen in de VS en Trump gaat nu schaamteloos deals met ze aan. In ruil voor hun financiële steun eist hij dat andere landen hun regels versoepelen zodat deze bedrijven nog meer vrijheid krijgen. Hij dwingt landen om fossiele brandstoffen uit de VS te kopen in plaats van te investeren in groene energie. Tariefverhogingen dwingen buitenlandse bedrijven fabrieken in de VS te bouwen. Het stopt niet bij de economie. Als een land niet in het plaatje past dan haalt hij de president daar weg met de smoes 'die dealt drugs'. Hij probeert een eiland te kopen voor de 'nationale veiligheid'. Deze acties passen in een lange Amerikaanse traditie om regimes naar hun hand te zetten en zich te plooien naar de wensen van de gevestigde machten. Daar waar vorige regeringen deze operaties toedekten legt Trump nu het wapen van de onzichtbare hand gewoon op tafel. Geen omwegen, geen schaamte.
De vraag die we ons kunnen stellen is: kan deze wurgreep verslapt worden?
Er bestaan volop concrete methodes om de 'wurggreep van de onzichtbare hand' te doorbreken, te temperen of in een meer ethische richting te sturen.
Politiek: de banden met bedrijven, hun lobbyisten en geldelijke steun (in de VS) beperken. Subsidies aan bedrijven die enkel op traditionele aandeelhouderswaarde georiënteerd zijn verminderen ten voordele van coöperatieve bedrijven.
Economisch: meer competitie organiseren zodat de marktmacht van bedrijven verkleint en de consument meer alternatieven aangeboden krijgt. Reclame in alle vormen van media beperken, zeker voor ongezonde producten
Beleidsmatig: afstappen van Bruto Nationaal Product als enige graadmeter voor succes en ons richten op welzijnsindicatoren als gezonde levensjaren, kwalitatieve jobs die bijdragen aan welzijn, langdurige ziektegevallen, werkgelegenheidsgraad, en de Palma-Ratio voor inkomensongelijkheid.
Tot slot kunnen staten een onafhankelijk instituut oprichten, vergelijkbaar met een nationale bank, dat zich uitsluitend richt op het herstel van de mondiale ecologie: klimaat, milieu, biomassa en biodiversiteit. Dit instituut zou zelfs een eigen transparante munt kunnen introduceren (gebaseerd op blockchain-technologie) om eigen duurzame initiatieven te financieren.
De 'onzichtbare hand' uitschakelen is een illusie. Impliciete mechanismes zullen altijd de welvaart van de samenleving sturen. Door alert te zijn en bij te sturen handelen we volgens 'de (ethische) onzichtbare hand' uit Adam Smiths The Theory of Moral Sentiments. Vanuit onze rollen oefenen we druk uit op politiek en bedrijven om de greep van die hand te verslappen. Twee voorbeelden illustreren dat.
Jelleke de Nooy van Tol maakt in Voorlevers van de nieuwe samenleving (2025) duidelijk dat volgens haar 10 tot 15% van de Nederlandse samenleving al op een of andere manier aan het bijsturen is. Alleen weten we te weinig van elkaar. Ze is ervan overtuigd dat als de 'onzichtbare hand' de samenleving wurgt er alternatieven voor duurzaam, circulair, integraal en regeneratief samenleven beschikbaar zijn waar niet 'ik' maar 'wij' centraal staat.
Een ander voorbeeld is de Antwerpse haven. Tussen 1950 en 2000 werd voor de havenuitbreiding weinig rekening gehouden met de bewoners. Dorpen werden opgegeven en voorrang ging uitsluitend naar ruimte voor schepen, bedrijven, treinen en vrachtwagens. Nu is de fietser weer welkom in het havengebied en Doel blijft. Het havenbestuur wilt tegen 2032 nog extra containercapaciteit (project ECA) bouwen op linkeroever. Het ontwerp daarvoor omvat nu wel duurzaamheidsaspecten. Het treinverkeer naar en van de haven wordt emissiearm, schepen moeten hun motoren stilleggen tijdens laden en ontladen door aan te sluiten op walstroom, tussen de dorpen en de haven komt een bufferzone voor fietsers en wandelaars, een dijk schermt lawaai en licht uit de haven af en nieuwe natuurgebieden compenseren ingenomen havengebieden.