20 februari 2026
Een natuurlijke geschiedenis van straf en het strafrecht (deel 4)
Onze neiging tot bestraffen is geen moderne uitvinding, maar een krachtig sociaal mechanisme, gevormd door miljoenen jaren evolutie. In dit vierdelige essay borduren we verder op dit inzicht en verkennen we hoe bestraffing en later het strafrecht is voortgekomen uit biologische, psychologische en culturele processen. We schetsen een natuurlijke geschiedenis van bestraffing en het strafrecht: van de evolutionaire fundamenten van bestraffing (deel 1), over informele vormen van bestraffing in kleinschalige gemeenschappen (deel 2), naar de culturele-institutionele verankering van het strafrecht (deel 3), tot de complexe juridische en digitale vormen van bestraffing in hoogtechnologische samenlevingen, het onderwerp dat we in dit slotdeel bespreken.
_Bestraffing en strafrecht in een hoogtechnologische wereld
Bestraffing is een geëvolueerd mechanisme dat zijn oorsprong vond in kleine groepen waar samenwerking noodzakelijk was voor overleving. Wat aanvankelijk een informele vorm van sociale controle was, groeide uit tot een geformaliseerd systeem van rechtsregels en sancties. Aangenomen wordt dat het specifiek menselijke genoom zich ontwikkelde in de pleistoceen-periode (ongeveer 2,5 miljoen jaar geleden tot 11.700 jaar geleden), toen mensen in hechte gemeenschappen leefden. De samenwerking binnen deze kleine groepen bood aanzienlijke voordelen voor overleving en voortplanting, doordat de inclusieve fitness van groepsleden werd vergroot. Dit versterkte groepscohesie, wat gezamenlijke verdediging en samenwerking tegen rivaliserende groepen – 'buitengroepen' – mogelijk maakte. Deze omstandigheden bevorderden de ontwikkeling van sterke neigingen voor 'in- of binnengroepgedrag', een belangrijke evolutionaire basis voor menselijke samenwerking, loyaliteit en morele beoordelingen.
Met de opkomst van het wetenschappelijk-industriële tijdperk werd het fundament van de moderne samenleving gelegd, wat leidde tot een ingrijpende verschuiving in de evolutionaire ontwikkeling van de mens. Het moderniseringsproces markeert een breuklijn met de oorspronkelijke sociale structuren van jagers-verzamelaars, en ging gepaard met de opkomst van complexere sociale netwerken die niet langer gebaseerd waren op verwantschap. Dit maakt duidelijk dat er een mismatch bestaat tussen onze evolutionair gevormde voorkeuren en de culturele systemen waarin we nu opereren. Emeritus professor Robert Cliquet legt uit dat deze mismatch deels ontstaat door een gebrekkige aanpassing aan de nieuwe omgeving van de moderniteit en deels door morele codes en sociale conventies die goed functioneerden in kleinschalige samenlevingen, maar minder geschikt zijn voor de uitdagingen van onze tijd.
De geschiedenis van het strafrecht laat zien dat culturele systemen zich niet in een vacuüm ontwikkelen. Ze bouwen voort op voorkeuren en neigingen die gedurende tienduizenden jaren van leven in kleine, op verwantschap gebaseerde jagers-verzamelaarssamenlevingen zijn gevormd. In die context waren samenwerking, loyaliteit en wederkerigheid cruciaal voor overleving. Gedrag dat de groepscohesie versterkte werd gewaardeerd, terwijl normafwijkend gedrag werd afgekeurd of bestraft. Culturele normen, morele overtuigingen en zelfs formele rechtsregels bouwden later op deze diepgewortelde menselijke preferenties voort.
Ondanks zijn formele en rationele structuur blijft het strafrecht in veel opzichten geworteld in deze diepgewortelde evolutionaire patronen. Dit helpt verklaren waarom bepaalde vormen van bestraffing of vergelding nog steeds vanzelfsprekend of 'juist' aanvoelen, terwijl andere juist als onrechtvaardig worden ervaren.
In het digitale tijdperk heeft technologie de manier waarop we straffen en sociale controle uitoefenen drastisch veranderd. Sociale media maken informele bestraffingsvormen, zoals online shaming en digitale uitsluiting, krachtig, wat vragen oproept over de proportionaliteit en rechtvaardigheid van deze vormen van bestraffing. Tegelijkertijd verandert het formele rechtssysteem door de inzet van kunstmatige intelligentie, big data en surveillance, wat ethische zorgen oproept over transparantie, privacy en vooroordelen in geautomatiseerde beslissingen. Digitale platformen fungeren steeds meer als nieuwe culturele instituties die normen handhaven, wat de traditionele macht en legitimiteit van strafrecht uitdraagt. Dit roept vragen op over schuld, verantwoordelijkheid en herstel in het digitale tijdperk, waarbij het belangrijk is een balans te vinden tussen technologische voordelen en de bescherming van fundamentele rechten.
De evolutie van strafrechtsystemen kan deels worden begrepen in het licht van hun rol bij het voorkomen van vigilantisme door individuen of groepen die zelf straf toepassen buiten een formeel rechtssysteem om, en burgerwachten.
Naarmate bestraffingsnormen evolueerden, groeide ook de behoefte aan eerlijke en consistente procedures. De wens voor rechtvaardigheid en gelijke behandeling is diepgeworteld in menselijke intuïties en emoties en heeft geleid tot de ontwikkeling van procedurele waarborgen in de rechtspraak. Tegelijkertijd blijft elk strafsysteem vatbaar voor misbruik. Dit kan verklaard worden door een dynamiek die lijkt op de predator-prooi-co-evolutie: terwijl strafsystemen zich ontwikkelen om misbruik te minimaliseren, ontstaan er steeds nieuwe manieren om deze systemen te omzeilen. De huidige formalisering van het strafrecht is dan ook geen eindpunt, maar een tussenstadium in een voortdurend evolutionair proces. Nieuwe technologieën en maatschappelijke veranderingen blijven het strafrecht uitdagen, waardoor het zich continu aanpast. Dit evolutionaire proces is geen doelgericht proces, maar een geleidelijke opeenstapeling van juridische en culturele elementen die met elkaar interageren. In die zin functioneert het strafrecht als een 'memeplex', een cultureel systeem dat zich door de tijd heen aanpast en voortbouwt op eerdere ideeën en structuren, vergelijkbaar met de evolutie van taal of religie.
Met deze inzichten in gedachten rijst de vraag: quo vadis – waar gaat het strafrecht naartoe in een wereld die steeds sneller verandert? Hoe zal bestraffing evolueren in een hoogtechnologische wereld, waar de grenzen tussen fysiek en digitaal, tussen menselijke controle en kunstmatige intelligentie, steeds vager worden? Hoe zullen juridische systemen zich aanpassen aan de mogelijkheden van nieuwe technologieën, en welke ethische dilemma's ontstaan er wanneer technologische middelen worden ingezet om sociale orde te handhaven en misdrijven te bestraffen? Het lijkt onvermijdelijk dat het strafrecht, net als andere sociale systemen, zich zal blijven ontwikkelen in wisselwerking met maatschappelijke en technologische veranderingen. Net zoals taal voortdurend muteert, zal ook het strafrecht zich blijven aanpassen aan nieuwe vormen van criminaliteit, veranderende sociale normen en ethische uitdagingen.
_Verder lezen
- Alexander, R.D. (1979). Darwinism and human affairs. University of Washington.
- Alexander, R.D. (1987). The biology of moral systems. Transaction Publishers.
- Atran, S. (2002). In gods we trust. The evolutionary landscape of religion. Oxford University Press.
- Boehm, C. (2002). Hierarchy in the forest. The evolution of egalitarian behavior. Harvard University Press.
- Boehm, C. (2012). Moral origins. The evolution of altruism, virtue, and shame. Basic Books.
- Boyer, P. (2018). Minds make societies. How cognition explains the world humans create. Yale University Press.
- Burnham, T., & Phelan, J. (2000). Mean genes. From sex to money to food. Taming our primal instincts. Penguin.
- Cliquet, R., & Avramov, D. (2018). Evolution science and ethics in the third millennium. Challenges and choices for humankind. Springer.
- Darwin, C. (1874). The descent of man and selection in relation to sex. Rand, McNally & Company.
- Diamond, J.M. (1992). The rise and fall of the third chimpanzee: how our animal heritage affects the way we live. Vintage.
- Diamond, J.M. (1999). Guns, germs, and steel. The fates of human societies. W.W. Norton & Company.
- Foley, R. (1995). Humans before humanity. An evolutionary perspective. Blackwell.
- Fukuyama, F. (2011). The origins of political order. From prehuman times to the French Revolution. Profile Books.
- Gangestad, S.W., & Simpson, J.A. (2007). Whither science of the evolution of mind? In S. W. Gangestad & Jeffry A. Simpson (Eds.), The evolution of mind. Fundamental questions and controversies (pp. 397-437). Guilford Press.
- Harrison, D. (2024). Heksenjacht. Een geschiedenis over angst, repressie en vrouwenhaat. Omniboek.
- Heyes, C. (2018). Cognitive gadgets: The cultural evolution of thinking. Harvard University Press.
- Hoffman, M. B. (2014). The punisher's brain: The evolution of judge and jury. Cambridge University Press.
- Lewens, T. (2015). Cultural evolution. Conceptual challenges. Oxford University Press.
- Lindenfors, P. (2017). For whose benefit? The biological and cultural evolution of human cooperation. Springer.
- Machalek, R., & Martin, M. W. (2004). Sociology and the second Darwinian revolution: A metatheoretical analysis. Sociological Theory, 22(3), 455-476.
- McCaffree, K. (2022). Cultural evolution. The empirical and theoretical landscape. Routledge.
- Muller, M.N. (2017). Sexual coercion in chimpanzees and humans. In Martin N. Muller, Richard W. Wrangham, & David R. Pilbeam (Eds.), Chimpanzees and human evolution (pp. 572-601). The Belknap Press of Harvard University Press.
- Norenzayan, A. (2013). Big Gods: How religion transformed cooperation and conflict. Princeton University Press.
- Von Rohr, C.R., Van Schaik, C.P., Kissling, A., & Burkart, J.M. (2015). Chimpanzees bystander reactions to infanticide: An evolutionary precursor of social norms? Human Nature 26, 143-160.
- Sperber, D. (1996). Explaining culture: a naturalistic approach. Blackwell Publishing.
- Tomasello, M. (2016). A natural history of human morality. Harvard University Press.
- Tooby, J., & Cosmides, L. (1992). The psychological foundations of culture. In J. Barkow, L. Cosmides, & J. Tooby (Eds.), The adapted mind (pp. 19-136). Oxford University Press.
- Trivers, R. L. (1971). The evolution of reciprocal altruism. Quarterly Review of Biology, 46, 35– 57.
- Trivers, R. (2006). Reciprocal altruism: 30 years later. In P. M. Kappeler & C. P. van Schaik (Eds.), Cooperation in primates and humans (pp. 67– 84). Springer-Verlag.
- Turner, J.H. (2003). Human institutions. A theory of societal evolution. Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
- Turner, J.H., Maryanski, A., Petersen, A.K., & Geertz, A.W. (Eds.) (2018). The emergence and evolution of religion by means of natural selection. Routledge.
- Vanhemelryck, F. (1982). Heksenprocessen in de Nederlanden.
- Wrangham, R., & Peterson, D. (1996). Demonic males. Apes and the origins of human violence. Houghton Mifflin Company.