23 maart 2026
Geloof: een slapende hersenkwab
Is religie niet meer dan een storing in de hersenen? In de jaren 80 beweerde de toen nieuwe neurotheologie dat. Ze was overigens meer neurologie dan godgeleerdheid, dus eerder theoneurologie: met scans werd nagegaan welke hersenkwab geactiveerd werd als iemand een mystieke ervaring had, bij bidden en meditatie. God, de inhoud, laat zich nu eenmaal niet doorlichten.
_Religie is verminderd bewustzijn
De uitslag was verrassend: bij geloofservaring worden bepaalde hersengebieden juist uitgeschakeld! Contemplerende boeddhisten en biddende franciscanessen vertoonden dezelfde verschijnselen. Nader onderzoek wees uit dat het om een algemenere 'uittreding' ging. Ze deed zich voor bij een mindere doorbloeding van de lobus parietalis superior posterior (zijkwab boven-achteraan). Dit hersengebied zorgt ervoor 'dat wij ons in tijd en ruimte kunnen situeren. Het maakt ook het onderscheid tussen "ik" en "niet-ik", of tussen het "ik" en de buitenwereld. Als er minder bloed stroomt door dit deel van de hersenen, lijkt het dus logisch dat de persoon die dit ervaart, zijn of haar ik-bewustzijn gedeeltelijk of geheel verliest en het gevoel heeft "op te gaan" in de rest van de wereld. Men ervaart zichzelf als oneindig, één.' Dit citaat ontleen ik aan het artikel 'Onze Vader, die in de hersenen zijt?' van Kristien Justaert[1]. Wat zij in feite beschrijft, is de befaamde unio mystica, waarin bepaalde heiligen en goeroes grote diepten hebben bereikt. Overigens valt zij haar geloof niet af. Die neurotheologie houdt volgens haar geen rekening met de Openbaring. Tja, net als god laat de Openbaring zich niet scannen.
_De godshelm
Dat er een fysiologisch proces in het spel is, heeft de Canadees Michael Persinger (1945-2018) bewezen. Door magnetische stimulatie met een omgebouwde motorhelm, de God's helmet, wekte hij bij meer dan duizend proefpersonen zulke religieuze ervaringen op. Godsdienst zou dus niet meer zijn dan een hersenspinsel.
Dachten wij godvrijen allang: geloof is maar een waan, eigenlijk zelfs een hersenzwakte. Maar het blijkt toch om meer te gaan. Al in 2005 betoogde Michael Blume in zijn proefschrift Neurotheologie[2] dat religieuze ervaringen niet door één 'godsknop' worden aangezet, maar dat ook andere hersengebieden daarbij betrokken zijn. Zo wordt bij 'religiositeit' ook de sociale cognitie geactiveerd, die aan een geliefd persoon kan doen denken.
Aan de Universiteit Giessen doet Ulrich Ott[3] 'momenteel onderzoek naar de meditatie. Het blijkt allemaal één pot nat te zijn, het helemaal opgaan in iets (of niets). Het individu verliest zichzelf op vergelijkbare wijze bij meditatie, yoga, muziek, natuurbeleving en voetbal[4].'
Toen ik dit verhaal gniffelend aan mijn zoon vertelde, herinnerde hij zich een zeer gelovige klasgenoot, die indertijd hoog opgaf van de vervoering die hij bij kerkdiensten beleefde. Ontgoocheld moest hij later bekennen bij een rockconcert dezelfde extase te hebben ervaren.
Dachten wij godvrijen allang: geloof is maar een waan, eigenlijk zelfs een hersenzwakte. Maar het blijkt toch om meer te gaan. Al in 2005 betoogde Michael Blume in zijn proefschrift Neurotheologie[2] dat religieuze ervaringen niet door één 'godsknop' worden aangezet, maar dat ook andere hersengebieden daarbij betrokken zijn. Zo wordt bij 'religiositeit' ook de sociale cognitie geactiveerd, die aan een geliefd persoon kan doen denken.
Aan de Universiteit Giessen doet Ulrich Ott[3] 'momenteel onderzoek naar de meditatie. Het blijkt allemaal één pot nat te zijn, het helemaal opgaan in iets (of niets). Het individu verliest zichzelf op vergelijkbare wijze bij meditatie, yoga, muziek, natuurbeleving en voetbal[4].'
Toen ik dit verhaal gniffelend aan mijn zoon vertelde, herinnerde hij zich een zeer gelovige klasgenoot, die indertijd hoog opgaf van de vervoering die hij bij kerkdiensten beleefde. Ontgoocheld moest hij later bekennen bij een rockconcert dezelfde extase te hebben ervaren.
_Voetbal als therapie?
Dat brengt me op de vraag die ons als bekennende atheïsten blijft bezighouden: 'Hoe breng je mensen van de godswaan af?' Ja, is het standaardantwoord, door hun aan te bevelen het verstand te gebruiken, maar dat schakelt een gelovige juist uit. Hij dompelt zich in de sfeer van rituelen en vermeit zich in de nestwarmte die kerken, moskeeën en tempels bieden. Daar laat hij zich gaan bij het gedachteloos zingen van de meest absurde teksten en prevelementen. Pogingen om atheïstisch tegemoet te komen aan dergelijke behoeften, zijn gedoemd te mislukken: vrijdenkers kunnen het niet gezellig maken. Misschien moeten we maar hopen dat bevrijding komt van rockconcerten en het pseudoreligieuze voetbal.
_Noten
[1] Kristien Justaert, 'Onze Vader, die in de hersenen zijt? Godsdienstfilosofische bemerkingen bij de neurotheologie' – op het internet. Kristien Justaert is postdoctoraal onderzoeker aan de KUL bij godgeleerdheid.
[2] Michael Blume, Neurotheologie – Chancen und Grenzen aus religionswissenschaftlicher Perspektive (dissertatie).
[3] Ulrich Ott is werkzaam aan het Bender Institute of Neuroimaging van de Justus-Liebig-Universiteit in Giessen.
[4] Van dit onderzoek berichtte de Deutschlandfunk op 9 december in het half uur van het dagelijkse Tag für Tag, aus Religion und Gesellschaft (de uitzendingen blijven te beluisteren).
[2] Michael Blume, Neurotheologie – Chancen und Grenzen aus religionswissenschaftlicher Perspektive (dissertatie).
[3] Ulrich Ott is werkzaam aan het Bender Institute of Neuroimaging van de Justus-Liebig-Universiteit in Giessen.
[4] Van dit onderzoek berichtte de Deutschlandfunk op 9 december in het half uur van het dagelijkse Tag für Tag, aus Religion und Gesellschaft (de uitzendingen blijven te beluisteren).