3 juni 2026
X-RAY
De volgende toespraak gaf oud-gevangenisdirecteur en beeldend kunstenaar Hans Claus bij de opening van de tentoonstelling 'X-RAY' in het Justitiepaleis van Gent, op 24 april 2026. Op hetzelfde moment werd daar het boek 'Het menselijk overschot. Naar een behoorlijk detentiebeleid' voorgesteld, het verslagboek van de Conferentie 'Overbevolking in de Belgische gevangenissen. Naar een behoorlijk detentiebeleid', die een jaar voordien werd georganiseerd door Magistratuur & Maatschappij, in samenwerking met het Humanistisch Verbond, de Vrijzinnige Dienst UA en diverse andere partners.
Het verslagboek, met bijbehorende podcastfragmenten verzorgd door het Humanistisch Verbond, is verkrijgbaar bij Uitgeverij Die Keure.
Flyer boekvoorstelling 'Het menselijk overschot'
'Rudy Cornelis stak de lont aan. Hij is na zijn pensioen beginnen schilderen. Niet om de tijd te verdrijven, zoals hij soms zegt. Wie goed toekijkt weet: ook om als mens terug in evenwicht te komen na jaren werken in de buik van de gevangenis.
Hij wou samen met mij eens exposeren. Ik was gedurende aantal jaren zijn directeur.
Hij wou samen met mij eens exposeren. Ik was gedurende aantal jaren zijn directeur.
Nieuwe initiatieven beginnen klein. Met een vraag van Rudy aan mij. En dan die vraag aan een ander stellen, zoals Remco Campert schreef.
Luc d'Hollander die net zoals ik het frustrerende werk in de gevangenis compenseert met creatieve fotografie, sloot bij ons aan.
Dan kwam Evelien De Kezel die op dezelfde dag, vandaag dus, het verslagboek van de grote studiedag over overbevolking in de gevangenissen van april vorig jaar in Antwerpen aan het publiek wou voorstellen. Op dezelfde dag.
Onze directeur-generaal Mathilde Steenbergen kon niet kiezen en dat was een goede zaak, want zo staan we hier samen. Met vereende krachten. Nogmaals brengen we het al te lang aanslepend probleem dat inmiddels gerust een nationale humanitaire catastrofe kan genoemd onder de aandacht.
De overbevolkte gevangenissen.
Evelien bracht Chantal Pollier mee, die ook in haar artistiek werk niet onverschillig kan blijven voor wat ze als maandcommissaris van de Commissie van Toezicht in de Nieuwewandeling te zien en te horen krijgt.
En zo waren we compleet. We tonen je onze schilderijen, beelden en foto's.
We doen het bewust in het justitiepaleis. Hier immers worden straffen en vrijheidsberovende maatregelen uitgesproken die bij ons, in de gevangenis en in de detentie- en transititiehuizen moeten worden uitgevoerd.
We doen het bewust in het justitiepaleis. Hier immers worden straffen en vrijheidsberovende maatregelen uitgesproken die bij ons, in de gevangenis en in de detentie- en transititiehuizen moeten worden uitgevoerd.
Gaan we voorbij aan de gevolgen van onze beslissingen of nemen we ze mee in overweging? De meningen lopen hierover fel uiteen.
Maar daarnaast is er ook een groter plaatje.
Als gevangenissen vollopen dan weten we dat heel justitie oververhit is. Maar een oververhitte justitie is op haar beurt ook een symptoom van een samenleving die uit evenwicht is.
Misschien moeten heel justitie en bij uitbreiding heel de samenleving naar de academie.
Terwijl het huis in brand staat moeten we blijven waken over de fundamenten, over de edele rechtsprincipes waarop heel de constructie rust, over een degelijke, menswaardige en zinvolle strafuitvoering ook. Laat ons maar toegeven dat dit in de gegeven omstandigheden een bovenmenselijke opdracht is.
Afstand nemen en vanop die afstand naar het leven kijken, dat is net wat kunst zo rijk en zo nodig maakt. En dat is wat we vandaag heel hard kunnen gebruiken.
Ondertussen bouwen we een nieuw huis, waarin economie, domeinen van gemeenschappelijk belang, groei, overheid, spirituele waarden in weerwil van verhardende verhoudingen zachtjesaan een andere invulling krijgen, waarin vooruitgang misschien minder uit de beursgang, maar uit onze dagelijkse gang kan worden afgeleid.
Een samenleving waarin honger naar geld bedwongen wordt en we elkaar en onze omgeving opnieuw kunnen waarderen. Jonge mensen verlangen hier hevig naar. Iets ouderen vinden zo'n samenleving voorlopig nog naïef.
Maar wie met nuchtere blik naar de mensheid en naar deze blauwe bol kijkt – astronauten helpen ons daarbij – ziet duidelijk dat de mens gas terug moet nemen, minder activiteit moet ontwikkelen, rustiger moet worden, de aarde terug rust moet gunnen. Het hoopgevende aan dat inzicht is dat we terug tijd kunnen krijgen voor elkaar. Dat we daar hoegenaamd geen gewetensprobleem moeten mee hebben, zoals het ons thans wordt aangenaaid. Niet wie werkloos is, op pensioen is, ouderschapsverlof neemt, vormt het probleem. Het fundamenteel probleem is dat er steeds meer mensen steeds productievere arbeid verrichten en zo het evenwicht en de dampkring ontwrichten.
In een rustigere samenleving zullen de zenuwen minder gespannen staan. Zelfs de vrijheidsberoving kan daar op mensenmaat. Die maat mag gerust van het gebouwenpark afgelezen worden. Huizen in plaats van industriële complexen. Wie goed naar de foto's van Luc D'Hollander kijkt, zal weten waarover ik spreek.
Op dit moment van oplopende geopolitieke spanning wil de oude orde die drijft op groei, harder werken voor meer winst, zo lang mogelijk overeind blijven. Krampachtig, stormachtig, retrograad, met Bijbelse grootspraak, gewelddadig, niets ontziend.
Natuurlijk geraken we niet heelhuids door de storm, maar hopelijk wel gesterkt in een Europa dat steviger dan voorheen op de fundamenten van de mensenrechten steunt. Mensenrechten als een van de belangrijkste verworvenheden uit het vorige tijdperk.
Mensenrechten dus, steeds en overal eerst, ook al gaat het ons economisch of sociaal niet voor de wind. Er is nooit een goede reden om mensenrechten op te zeggen. Mensenrechten, met scheiding tussen de machten en met respect tussen de machten onderling. Omdat ze ten dienste van de mens staan. Machten wier draagkracht we respecteren en die ook elkaars draagkracht respecteren om de mens ten dienste te staan – hem heel te laten.
Dus mogen we in deze oververhitte omwentelingen ook de mens achter de tralies niet vergeten.
Niet hoeveel we er achter de tralies krijgen en hoelang, maar wel hoe we hen daar in weerwil van de storm als mens blijven erkennen en behandelen, zal aan de volgende generaties tonen wie we waren.
We staan hier als uitvoerende, rechterlijke en wetgevende macht samen om duidelijk te maken wat de kern is van wie we zijn – waarover ook justitie wil waken.
Want ooit gaat de storm weer liggen en breekt zoals thans in de natuur een nieuwe lente aan.
Een nieuw huis – misschien vele Huizen – zullen herrijzen op de grondvesten van wat we uit de rijke penitentiaire geschiedenis hebben geërfd. Ooit stond er op de muur van het rectoraat in Gent in grote letters geschilderd: 'the next big thing will be a lot of small things'.
De huidige transitie- en detentiehuizen zijn voorlopers van een heel nieuwe penitentiaire realiteit.
Kunst laat toe over de muur van het huidige ongemak heen te kijken en ons een nieuwe wereld te verbeelden. Kunst zet de bakens uit. Dat deed ze altijd al.
Een nieuw huis – misschien vele Huizen – zullen herrijzen op de grondvesten van wat we uit de rijke penitentiaire geschiedenis hebben geërfd. Ooit stond er op de muur van het rectoraat in Gent in grote letters geschilderd: 'the next big thing will be a lot of small things'.
De huidige transitie- en detentiehuizen zijn voorlopers van een heel nieuwe penitentiaire realiteit.
Kunst laat toe over de muur van het huidige ongemak heen te kijken en ons een nieuwe wereld te verbeelden. Kunst zet de bakens uit. Dat deed ze altijd al.
Maar ondertussen moeten we er ook in de storm over waken dat ter wille van de mensen die er wonen, het huis blijft staan. Thans kraakt het huis van de gevangenis uit zijn voegen. Het beeft op zijn grondvesten.
Laat ons alle krachten en machten mobiliseren om dat huis van het ultimum remedium ter hulp te snellen.
We denken dat kunst, als bewustmaker, als krachtig oeroud en uiterst humaan middel van communicatie daarbij kan helpen. Laat ons zoals de wet het voorschrijft eerder angst hebben om iemand te lang vast te houden dan angst hebben om iemand te vroeg vrij te laten.
Laat ons de waarden terug op hun juiste plaats leggen. Dan kunnen we ze na de storm ook daar terugvinden.
We denken dat kunst, als bewustmaker, als krachtig oeroud en uiterst humaan middel van communicatie daarbij kan helpen. Laat ons zoals de wet het voorschrijft eerder angst hebben om iemand te lang vast te houden dan angst hebben om iemand te vroeg vrij te laten.
Laat ons de waarden terug op hun juiste plaats leggen. Dan kunnen we ze na de storm ook daar terugvinden.
Daarom dus deze inkijk. Deze x-ray. Om een foto te helpen maken van ons geweten en boven ons bed te hangen. Mensenrechten betekent: eerst de mensen. Dan het recht.
Wat niet verdraaid mag worden als in: eerst het volk, dan het recht. Of eerst de natie, dan het recht.
Mensenrechten hebben een belangrijk kenmerk: ze zijn universeel en altijd geldig. Ze zijn niet aan de volkswil van het ogenblik onderworpen.
Mensenrechten hebben een belangrijk kenmerk: ze zijn universeel en altijd geldig. Ze zijn niet aan de volkswil van het ogenblik onderworpen.
Alleen mensenrechten, rechten van mensen, kunnen op een duurzame manier zorgen voor welzijn, veiligheid en vrede.
Het moet dus niet eerst veilig worden alvorens mensenrechten toe te passen. Dat is een grove misvatting. Ik kreeg mijn gevangenis niet veilig met metaaldetectoren en celfouilles, maar met gesprek, met luisteren, met de erkenning van ieders verhaal.
Als ik iemand fouilleer, dan fluister ik. Ik spreek zacht. Ik excuseer me, want ik overschrijd de heilige lijn van de menselijke waardigheid.
Als hoge rechtbanken vaststellen dat de Belgische overheid achter de muren van haar gevangenissen mensenrechten schendt en die heilige lijn systematisch overschrijdt en zich daar niet langer voor excuseert, dan weten we dat ze de veiligheid van alle burgers in gevaar brengt.
De mensenrechten, de rechtsstaat, de maatschappelijke samenhang wankelen elke bijkomende dag dat we de overbevolking in onze gevangenissen toelaten.
Maar daar gaan de volgende sprekers zeker verder op door.
Wij zijn maar vier kunstenaars die iets aanvoelen en die aan dat voelen uitdrukking geven.’