16 juli 2026
Kernenergie, nog maar eens
De aankondiging dat de Belgische Staat de kerncentrales in België helemaal zal overnemen heeft het kruispunt kernenergie-klimaat weer op de voorpagina's doen verschijnen.
De recente hittegolf deed precies hetzelfde: er kwamen her en der plots oproepen voor nieuwe kerncentrales die de warm aanbevolen en liefst universele airco moeten laten draaien om de hittegolf te bestrijden van eind juni ... 2050. Veel eerder zullen de eerste kWh van die centrales niet op het net kunnen worden gezet [I].
Ik ben altijd een lauwe verdediger geweest van kernenergie omdat ze in oorsprong en lange tijd erna alleen maar een bijproduct is geweest van militaire behoeften en rijkelijk omkleed werd met leugens: 'power too cheap to meter’, weet U nog? Ik ben evenwel eveneens een, ook al matige, verdediger geweest van de schuivende sluiting van bestaande centrales, op voorwaarde dat het op een veilige en economisch [II] voordelige manier kan/kon: i.c. veel meer doet dan winst voor Engie en C° genereren.
Daarnaast ben ik al lang voorstander van publieke eigendom van dit soort 'controversiële’ infrastructuur, zodat niet alleen de lasten maar ook de baten de gemeenschap toevallen. In ons specifieke en vrij excentrieke Belgische geval van privécentrales zal zorgvuldig moeten worden gewaakt over de voorwaarden van de nu eindelijk geplande overdracht in staatshanden. De onontkoombare ontmanteling van die centrales en wie daarvan de zeer hoge kosten zal dragen, is daarbij een belangrijke zorg. De daarover eerder al met Engie gesloten overeenkomsten worden vaak aanzien als veel te gunstig voor het bedrijf met als uitvlucht de onvoorspelbaarheid van de uiteindelijke kosten. Het hoog gewaarborgd rendement tijdens de lopende (en eventueel volgende verlenging) wordt ook betwist. Of de uitbating door de overheid in eigen beheer financieel 'rendabel’ zou kunnen, laat staan 'moeten’, zijn, heeft geen enkele betekenis. Boekhoudkundige winst en verlies kunnen in dit geval hoogstens als één indicator van efficiënt management gebruikt worden.
Vandaag ben ik een zo mogelijk nog lauwere liefhebber van het bouwen van nieuwe centrales. Ten eerste is er de gigantische aanlooptijd voor alle gekende of beloofde vormen, en die wil maar niet krimpen. Dat maakt de optie meteen volstrekt ongeschikt als overgangsoplossing. Ten tweede is het risico heel groot dat de aankondiging van meer kernstroom alleen al een rem zet op het sneller ontwikkelen en ontplooien van echt duurzame energievormen (in essentie zon en wind dus): kernenergie beloven loopt in de weg van die ontwikkeling en beschermt zo vooral de winstverwachtingen van de fossiele industrie.
Kernenergie heeft het voordeel van een hoge continuïteit in de stroomproductie. Moderne kerncentrales draaien gemiddeld 92% van de tijd. De keerzijde hiervan is dat de productie bijzonder weinig flexibel is, precies wat zon en wind kunnen zijn. Het behoeft geen betoog dat zon en wind niet continu stroom leveren. Wel geldt dat de hele aardbol op jaarbasis bij benadering van dezelfde hoeveelheid daglicht geniet. Het waait ook overal maar wind is lang niet zo egaal verdeeld als zonneschijn. Wind overbrugt dan weer veel beter de lokale verschillen tussen dag en nacht. Ter illustratie: ondanks de poolnacht draait het vrij omvangrijk Prinses Elisabeth station aan de Zuidpool 100% op zon en wind, al is er een dieselaggregaat als back-up maar dat wordt zo goed als nooit gebruikt.
De Noordzee is zowat de winderigste plek ter wereld: een echte windgoudmijn rekening houdend met de fysica die zegt dat windkracht zich volgens een 3de macht tot windsnelheid verhoudt: wind aan 20m/sec bevat 64 keer meer energie dan aan 5m/sec (bij gelijke luchtdensiteit). In tegenstelling tot vooral nucleair-thermische centrales kan zonne- en windenergie dus zowat overal opgewekt worden. Het probleem dat moet worden opgelost om de wereld helemaal te bedienen is opslag en transport van de opgewekte energie. Voorwaar, een heel zware opdracht die de grootste prioriteit zou moeten genieten.
_Zestigduizend kerncentrales?
Kernenergie is dan weer bijzonder onbetrouwbaar op een ander vlak. Het volstaat dat ergens één centrale een flinke nucleaire scheet laat om de hele zaak weer op losse schroeven te zetten. Er zijn weliswaar nog maar twee zulke scheten (en een paar minder stinkende) gelaten maar wel in een wereld van nauwelijks meer dan 400 actieve reactoren. De gevolgen waren in beide gevallen spectaculair ontregelend. Durven we dat incidentenpercentage extrapoleren naar een wereld met vele duizenden reactoren?
Laten we daarover een berekening maken. Veronderstel dat de hele wereld onze huidige energieconsumptie bereikt, dat die energie 100% elektrisch moet aangeboden worden en dat die elektriciteit 100% nucleair aangemaakt wordt. Dan behoeft de wereld ergens tussen de 40 en 60 duizend van de grootste nu bekende reactoren (13-15TWh per jaar), nog 50% meer indien de USA als verbruiksnorm genomen wordt. Maar laten we serieus blijven, nietwaar! Zullen we 'slechts’ 25% nucleair gaan? Dan moeten we nog steeds zoiets als 15-20.000 reactoren bouwen, terwijl er nu dus 400 draaien, waarvan de meeste hoe dan ook in hun latere levensfase zijn. Er zijn er een paar tientallen in aanbouw en een gelijkaardig aantal ligt serieus ter studie. En als we dan toch 75% klimaatsparend niet-nucleair kunnen doen, waarom dan niet de volle 100%?
Er wordt ook wel eens de vergelijking gemaakt van de dodentol in de kernindustrie en in het opstoken van fossiele brandstoffen en die valt zeer gunstig uit voor het nucleaire. De gevaren bij de winning vooral van kolen zijn bekend en het opstoken van fossiele brandstoffen is inderdaad een bijzonder kwalijke zaak voor de volksgezondheid met jaarlijks duizenden vervroegde overlijdens. Naast de klimaateffecten zijn dat dus ook sterke overwegingen om zo snel mogelijk van die fossiele energiebronnen af te geraken. De gemaakte vergelijking is wel een klassieke 'baseline fallacy’. De juiste vergelijking van slachtoffers is die van de nucleaire industrie met die van zon en wind. Volgens Our World in Data zijn de geschatte mortaliteit van nucleaire en zon/wind stroom respectievelijk 0,7 en 0,3 doden per TWh (voor kolen, olie en gas is dat 25, 18 en 3 doden per TWh).
Welja, er zal af en toe wel eens een bijziende jan-van-gent tegen een wiek opvliegen. Ik kom nogal eens onder en langs windmolens bij wandeltochten in Duitsland en ik heb nog nooit enig spoor van vogelkadavers opgemerkt[III]. De verhouding draairuimte tot vogels in die ruimte bevestigt dat de kans op botsing zeer klein is ... simpele wiskunde! Tsja, dan zegt men dat de weerstand tegen nucleaire centrales toch een grote 'emotionele’ component bevat ... kennelijk iets voor domoren.
_Afval, proliferatie en bevoorrading
De problematiek van het nucleair afval is genoegzaam bekend. Er is ook het risico op gewapende proliferatie. Kennelijk zou dat ook een leidmotief zijn in de heilloze oorlog tegen Iran. Overigens vind ik het interessant, zelfs geruststellend, dat de bende ongeregeld die in Iran ongegeneerd zowat alle mensenrechten schendt toch niet is overgegaan tot het afvuren van met nucleair materiaal ingesmeerde raketten en drones. Ook neergeschoten zouden die ernstige maatschappelijke ontregelingen veroorzaken, al was het bijvoorbeeld maar door de hoge toxiciteit van uranium. Blijkbaar zijn de, in het boze nochtans vindingrijke, echte terroristen er nog niet in geslaagd nucleaire schade aan te richten door straling noch toxiciteit. Maar blijft dit zo wanneer er, bij wijze van spreken, in elke voortuin één of andere nucleaire installatie staat, de natte droom van de Small Modular Reactor (SMR) promotoren?
Ten slotte zijn er de onvermijdelijke bevoorradingsproblemen met splijtbaar uranium (U-235): de gekende en vermoede wereldwijde voorraden ervan zouden zelfs in het 25% scenario al in minder dan tien jaar opgebruikt kunnen zijn[IV]. Er zijn inderdaad ook (al vrij oude) ideeën over breeders en closed circuit centrales maar die blijven vooralsnog pie in the sky, in elk geval met onbekende aanlooptijden. En wie dekt de gigantische financiële kosten en waar vinden we het leger aan geschoold en betrouwbaar personeel op technisch en op managementgebied, zowel voor productie als opslag voor een wereldwijde opschaling? Hoe ziet men nucleaire centrales draaien of zelfs maar bestaan in volstrekt onstabiele politieke omstandigheden?
_Toekomst?
Ah ja, er is fusie ...die na 50+ jaar zwoegen inmiddels toch al gedurende ongeveer een picoseconde het equivalent van een paar uur fietsverlichting aan stroom netto heeft opgeleverd. Nog korter door de bocht: waarom hier op aarde een zonnetje van niemendal proberen ineen te flansen als we de grote, de echte eeuwige ter beschikking hebben, bijna gratis en helemaal veilig? Kernfusie zal, nog veel meer dan splitsing, leiden tot gigantische conglomeraten, tenzij de overheden dit nu al resoluut in handen nemen. Biedt de huidige wereldpolitieke context enig perspectief? Hoe de Amerikaanse ruimtevaart zich aan privébelangen heeft overgeleverd is alvast niet het model dat moet worden gevolgd.
Ik zou dus eerder aanraden flink wat fusiegeld over te hevelen naar research over betere captatie, opslag en transport van zonne- en windenergie. Als de geschiedenis van de technologie iets betekent dan moeten daar nog gigantische winsten te boeken vallen.
Wat mij betreft blijft het nucleaire vooralsnog 'onze voorbije toekomst’.
_Noten
[I] Daarnaast is het zonder meer een schande dat openbare besloten ruimten nog lang niet allemaal van airco voorzien zijn, 30 jaar nadat we ons bewust werden van de aankomende hitteproblemen en de gevaren die dat oplevert voor belangrijke delen van de bevolking. Je wilt je ook al niet indenken welke heksenketels onze verouderde gevangenissen tijdens zulke hete periodes wel moeten zijn. De NMBS hoort thuis in een ontwikkelingsland met ongeveer een derde van de treincapaciteit die het nog steeds zonder airco moet stellen. Ondanks de gemelde vernieuwing van de vloot zouden vandaag toch nog 20-25% van de bussen in De Lijn het zonder airco doen.
[II] 'Economisch’ is helemaal iets anders dan de winsten van een monopolistisch privébedrijf of zelfs van de financiële uitkomsten van een gemandateerd openbare exploitant maar verwijst naar het algemeen nut, liefst het maximaliseren ervan. Openbaar vervoer is financieel letterlijk een ramp op wielen, maar kan economisch bijzonder interessant zijn. Ceteris paribus geldt dat voor 'gratis’ snelwegen e.d. Andersom: verkoop van verdovende middelen is voor de keten zelf bijzonder winstgevend maar is ongetwijfeld een grote economische (en sociale) min-post. De verwarring tussen 'financieel’ en 'economisch’ tiert welig in de media. En als bedrijven het woord 'economisch’ in de mond nemen kan je er donder op zeggen dat ze 'financieel’ bedoelen, hun eigen winst.
[III] Voor zover daar wetenschappelijke studies over bestaan zegt AI dat dit geldige cijfers zouden kunnen zijn: wind: 0,3 dode vogels per GWh; fossiel: 5,2 en nucleair 0,4-0,6. Dat zal dus wereldwijd inderdaad in de miljoenen lopen voor windenergie. Mogen we dat vergelijken met de vele miljarden vogels die door het verkeer geplet worden, die zich vleugellam vliegen tegen ramen van huizen en (vooral) buildings, die ellendig sterven aan vergiftiging of uithongering door 'gewasbescherming’ om van de prooien van de vele katten te zwijgen (ik ben katloze katbewonderaar!)? Kippen, kalkoenen, eenden, duiven, kwartels en wat we zo nog allemaal aan vliegends door onze kelen jagen bedekken we ook maar beter met de mantel der zwijgzaamheid.
[IV] De U-235 weg naar het nucleair nirwana is dus echt afgesloten. Of met de Thorium-232 weg voldoende U-233 als (veel gevaarlijker) alternatief voor U-235 kan worden aangemaakt en of die productie snel en breed genoeg kan worden uitgerold zijn open vragen. Feit is dat alle centrales, bestaande, in aanbouw en ter studie, exclusief de U-235 route volgen.