21 augustus 2026
Ecomodernisme/klimaatoptimisme
Menselijke vindingrijkheid zal zich blijven uiten in technologische vooruitgang. Wellicht is daar zelfs nog een versnelling in de maak met dank aan het alsmaar hoger gemiddeld opleidingsniveau. Er is zelfs de mogelijkheid dat de band tussen opleiding en vooruitgang beter zou zijn dan lineair. Maar er zijn toch ernstige problemen met de politieke en sociale aannames achter ecomodernisme en klimaatoptimisme (EMKO) die hun, altijd optimistische, vooruitzichten vooral op economische groei via technologie baseren. Een erg duidelijk risico zit in de timing, in de toenemende kans dat onomkeerbare schade aan belangrijke ecosystemen wordt aangericht eerder dan technologie ze weet te vermijden.
De door EMKO-aanhangers gehanteerde ‘wij’ wijst impliciet vooral het rijkere deel van de wereld aan, noem het de OESO (en 25% China). De oplossingen zijn steeds hoogtechnologisch en kapitaalintensief. Het zal wel aan mijn loopbaan van 35 jaar in 40+ lage-inkomenslanden liggen maar het ‘wij’ dat ik wil hanteren is dat van de hele wereld, met de onderverdeling ‘lage-inkomenslanden’ als speciaal aandachtveld. EMKO suggereert sterk, wellicht onbedoeld, dat het oplossen van ‘ons’ probleem meteen de hele wereld voor onheil behoedt. Dat klopt helemaal niet: hoe stelt men zich een wereld voor waar alle 10G inwoners ons huidig gemiddeld consumptieniveau aanhouden, al of niet klimaatneutraal? Laten we wel wezen: door vol in te zetten op de zon en haar bijzonder interessant bijproduct, de wind, zal energiebevoorrading het minste van de problemen blijken te zijn.
EMKO spreekt ook altijd over groei (uitgedrukt dus in materiële consumptie) als panacee voor alle problemen. Natuurlijk behoeft de wereld nog economische groei, veel groei zelfs. Maar het mag niet eender welke groei, gelijk waar zijn. Cru gesteld: de Belgische economie verschaft een gemiddeld bbp van pakweg € 60.000 per inwoner, van boreling tot eeuweling, over alle gezindten en huidskleuren heen. Zelfs in acht genomen dat het bbp een onvolmaakte, zelfs enigermate bewust vervalsbare, maatstaf is van welvaart en welzijn, zou men toch kunnen denken dat dit ruim moet volstaan om aan iedereen een zeer comfortabel leven te verschaffen. Niets is minder waar, zoals we dagelijks zien – in onze steden zelfs open en bloot. Dus waar men ‘groei’ zegt, zou men alvast beter ook ‘verdeling’ roepen. Ik vermeld terloops dat groei van de nationale economie in eerste instantie ongelijkheid opjaagt en die wel heel snel uit de klauw kan lopen als er geen ‘flankerende’ maatregelen genomen en volgehouden worden. Recente technologische ontwikkelingen hebben klaarblijkelijk de eigenschap de concentratie van rijkdom (en macht) aan te zwengelen.
_Politieke schaamlap?
Kortom, EMKO is zo, andermaal wellicht ongewild, de schaamlap die politici graag omhangen om vooral zo weinig mogelijk te doen dat ingaat tegen het in de mens ingebakken optimisme en daaruit voortvloeiend uitstelgedrag, zelfs bij gekend en naderend onheil. Herdenk de ‘gevleugelde’ woorden van Bruno Tobback destijds over de combinatie van de waarheid over klimaat en zijn herverkiesbaarheid. Dat getuigde dan wel niet meteen van grote moed maar realistisch gesproken hebben de groene partijen nog niet veel politieke potten gebroken met hun klimaatdiscours. Wat ‘de mens’, vooral de ‘rijken’, aan het doen zijn is niettemin totaal onverantwoord. Voorbeeld: na 30 jaar wetenschappelijke zekerheid en 15 jaar aanhoudende frontpagina's over klimaatschade stijgt de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen nog altijd, zelfs in de OESO-landen. Van eigen problemen oplossen gesproken.
Hier speelt ook mee dat de politiek zich, formeel soms met enige tegenzin, plooit naar de druk die door machtige en goed gefinancierde sectorlobby's wordt uitgeoefend en waartegen geen adequaat tegenwicht is ontstaan, ondanks de vele manifestaties en nog moeilijk te ontkennen vaststellingen dat er echt forse klimaatschade staat aan te komen. TINA wordt hierbij voortdurend opgevoerd, terwijl we beter te rade gaan bij haar tegenpool TAMARA (‘there are many attractive real alternatives’).
_Recht of privilege?
Er is vooral aandacht nodig voor het moreel aspect dat een deel van de wereldbevolking het recht (en de macht) zou kunnen hebben of zich toe-eigent haar niveau van economische welvaart te ontzeggen aan een ander deel van de wereldbevolking. Zoals Jan Mertens (Oikos) het onlangs stelde in De Morgen, specifiek over de luchtvaart: ‘Er bestaat geen “recht” om zo veel en zo goedkoop mogelijk te vliegen. Binnen de planetaire grenzen kan iets pas een recht zijn als het uitbreidbaar is naar iedereen. Anders is het een onrechtvaardig privilege.’ Men kan dit met even veel kracht zeggen over ongeveer elke consumptie. Dat de ‘rijken’ een groot en groeiend veelvoud blijven verbruiken van wat hen proportioneel in de wereldvoorraad kan toekomen is moreel laakbaar.
Niet dat ik EMKO-verdedigers er zelfs maar van verdenk deze ideeën aan te houden, laat staan aan te bevelen, maar zulke uitsluiting of achterstelling is het risico dat besloten ligt in de politieke toepassingen van EMKO-denken. De rijke landen hebben namelijk de financiële (inclusief militaire) macht om zich bij schaarste het eerst te bedienen. In de feiten gebeurt het stoemelings nu al: er zijn, bijvoorbeeld, duidelijke aanwijzingen dat de huidige, de zoveelste, crisis in het Midden-Oosten armere landen proportioneel veel harder treft in hun energievoorziening dan de OESO-lidstaten. De enen blijken zich sterk zorgen te moeten maken over de kerosine voor hun volgende vakantievlucht, de anderen moeten zich zorgen maken over hun productie van essentiële voedingsgewassen omdat de meststoffen onbetaalbaar worden of doodsimpel niet leverbaar zijn.
_Bewapening of klimaatactie?
En zo komen we uit bij de recente aandrang onder rijke landen om zich tot de tanden te (her)bewapenen, en als dat aanzienlijke beschadiging van hun sociale voorzieningen vereist dan moet dat dan maar. Formeel is de boeman Rusland en haar leider doet er inderdaad alles aan om die rol een hoge mate van realisme mee te geven. Maar het valt op dat deze herbewapening ook prima zal kunnen dienen om demografische stormen te trotseren die verondersteld worden op de rijke landen te kunnen afkomen als de klimaatschade echt doorbijt, met name in Afrika. Een bijzonder kwalijke vorm van adaptatie!
Wat moet men denken bijvoorbeeld van de splinternieuwe EU Rapid Deployment Capacity? Vandaag weliswaar maar te bekijken als een eerste kern (5.000 soldaten) van een mogelijk grotere legereenheid later, maar die toch al onder meer ‘stabilisatieoperaties’ en ‘eerste inzet in conflictzones’ onder haar taken heeft. Er wordt zelfs direct verwezen naar ‘instabiliteit in de Sahel’, niet toevallig een hofleverancier van migranten. Ook de nieuwe zware Belgische fregatten zullen dan overuren moeten draaien in de Middellandse zee ... als ze ooit geleverd en betaald geraken.
_De USA als gidsland?
En toch ook nog eentje over de USA. Men kan met slechts geringe overdrijving de klimaatpolitiek van de USA als volgt samenvatten: het land heeft, toch bij monde van zijn leidinggevenden, voor zichzelf uitgemaakt dat het goedkoper zal zijn de eigen klimaatschade te herstellen dan de bijdrage te leveren aan het voorkomen van de schade wereldwijd die logischerwijze van de USA mag geëist worden[1]. Vandaar de politieke mantra dat klimaatverandering hoogstens een beetje met menselijke activiteit zou te maken hebben. Sinds de herverkiezing van DT is het walhalla van het ‘collectief egoïsme’ alleen maar dieper die moreel, maar ongetwijfeld ook economisch, doodlopende steeg ingestoven. Het zou ondertussen toch wel helemaal duidelijk moeten zijn dat niemand zal ontsnappen aan de kwalijke gevolgen van een ontketend klimaat. De houding zal dus wellicht ook voor de USA heel erg verkeerd uitpakken, hoogstens met één generatie of zo uitstel. Après nous le déluge dus en die stortvloed is helaas zelfs letterlijk te nemen. Er is dit keer echt niemand waarnaar kan worden getelefoneerd om een en ander een jaartje voorwaardelijk te maken.
_Noot
[1] Gaat de EU ook niet zoetjesaan die denkrichting uit met het aanzwellend discours over aanpassing? Gezien onze kennis over het waarschijnlijkste pad naar de toekomst, is adaptatie ook nodig maar dat mag geen schuiloord worden om klimaatsparende maatregelen niet versneld te nemen. In een recent interview met RTL klaagt J.P. van Ypersele, internationaal vooraanstaand klimaatwetenschapper, andermaal aan dat de EU allerlei klimaatnormen uitstelt en afzwakt. Dat blijkt keer op keer in het belang te zijn van energie-intensieve bedrijfssectoren, energie die ze hoofdzakelijk uit fossiele bronnen betrekken. Zo komen we er niet!