18 november 2026
Victor Klemperer over het zionisme
De Amerikaans-Israëlische historicus Omer Bartov, opgegroeid in een zionistisch gezin en ooit commandant in de Jom Kipoer- Oorlog van 1973, rekent in zijn recente ‘What Went Wrong?’ af met de ideologie van de Joodse staat: volgens hem is het zionisme vanaf 1948 ontaard, het dieptepunt bereikend in de volksmoord (‘genocide’) van Gaza. Maar het zionisme ging altijd uit van een Joods ras. Van dit inzicht getuigde al Victor Klemperer (1881-1959) in zijn oorlogsdagboek 1933-1945.
_Victor Klemperer
Voor velen is dit de meest aangrijpende tijdgetuigenis. Klemperer zelf werd pas door Hitler tot Jood gemaakt. Voortkomend uit een liberaal Joods milieu was hij door doop lid geworden van de Luthers-Evangelische Kerk, hoewel hij regelmatig betuigt niet tot enig geloof, in god of Marx, in staat te zijn. Getrouwd was hij met de niet-Joodse Eva. In de Grote Oorlog meldde hij zich als vrijwilliger en diende hij een tijd als artillerist aan het westfront, wat hem het IJzeren Kruis opleverde. In alle opzichten was hij een geëmancipeerde intellectueel, dwepend met de Duitse cultuur. Verbitterd schrijft hij in zijn dagboek: ‘En ik ben toch tot 1933 zo overtuigd van mijn “Duitsheid” (Deutschtum) geweest’. Haperingen in zijn academische loopbaan schreef hij wel toe aan zijn Joodse afkomst, maar hij bracht het – in 1920 – tot een hoogleraarschap romanistiek aan de Technische Hogeschool Dresden. Daar had hij een klein, maar toegewijd gehoor.
Als ‘gemengd gehuwde’ behoorde hij in 1945 tot de weinige nog levende Joden van Dresden: 198 van de ruim 4300 in 1933. Op 13 februari 1945 moest hij oproepen tot deportatie rondbrengen, beseffend dat hij bij de volgende ronde aan de beurt was. Na die dag breekt het dagelijks verslag af, want in de volgende nacht komt het inferno over de stad. Op de vlucht vindt hij aan de Elbe Eva terug. Met een zakmes verwijdert ze de Jodenster van zijn jas.
Het voorschrift om die zichtbaar links te dragen kwam in 1941. Benauwd waagde hij zich daarmee op straat. Daar wordt hij vaak vergast op uitroepen zoals: ‘Loeder, leef jij nog?’, maar een enkele keer is er een discrete sympathiebetuiging, waarmee Victor dan weer geen raad weet.
Die maatregel was een van de vele vernederingen die hij als Jood onderging. Maar al vanaf 7 april 1933 mag hij geen ‘Ariër’ meer examineren. In 1935 wordt hij vervroegd met pensioen gestuurd – eerst was hij als oud-strijder nog gespaard. Aan de wetenschappelijke schrijverij, waarop hij zich dan stort, komt een einde als hij de leeszaal niet meer in mag en later ook geen boeken meer mag lenen. In 1938 wordt bioscoopbezoek verboden, terwijl Eva en hij er zo van hielden naar de film te gaan.
Joden worden getreiterd met de meest kinderachtige pesterijen, zoals het verbieden van het kopen van consumptie-ijs, tomaten en bloemen. Tafeltennissets moeten worden ingeleverd. Echt geraakt worden de Kemperers als ze hun kat moeten laten afmaken wegens het verbod op het houden van huisdieren. En ze hadden het dier het beetje vlees gegeven dat hun werd toegestaan. Pijnlijk was voor Victor ook dat hij zijn schrijfmachine moest inleveren.
Ondertussen zijn ze, met andere ‘Mischehen’ verbannen naar een Jodenhuis. Daar tekent Victor nauwgezet de gebeurtenissen op als getuige ‘tot het bittere einde’, zoals de Nederlandse uitgave is betiteld. De bladzijden worden door Eva bij de bevriende Annemarie in haar kliniek in veiligheid gebracht.
Als ‘gemengd gehuwde’ behoorde hij in 1945 tot de weinige nog levende Joden van Dresden: 198 van de ruim 4300 in 1933. Op 13 februari 1945 moest hij oproepen tot deportatie rondbrengen, beseffend dat hij bij de volgende ronde aan de beurt was. Na die dag breekt het dagelijks verslag af, want in de volgende nacht komt het inferno over de stad. Op de vlucht vindt hij aan de Elbe Eva terug. Met een zakmes verwijdert ze de Jodenster van zijn jas.
Het voorschrift om die zichtbaar links te dragen kwam in 1941. Benauwd waagde hij zich daarmee op straat. Daar wordt hij vaak vergast op uitroepen zoals: ‘Loeder, leef jij nog?’, maar een enkele keer is er een discrete sympathiebetuiging, waarmee Victor dan weer geen raad weet.
Die maatregel was een van de vele vernederingen die hij als Jood onderging. Maar al vanaf 7 april 1933 mag hij geen ‘Ariër’ meer examineren. In 1935 wordt hij vervroegd met pensioen gestuurd – eerst was hij als oud-strijder nog gespaard. Aan de wetenschappelijke schrijverij, waarop hij zich dan stort, komt een einde als hij de leeszaal niet meer in mag en later ook geen boeken meer mag lenen. In 1938 wordt bioscoopbezoek verboden, terwijl Eva en hij er zo van hielden naar de film te gaan.
Joden worden getreiterd met de meest kinderachtige pesterijen, zoals het verbieden van het kopen van consumptie-ijs, tomaten en bloemen. Tafeltennissets moeten worden ingeleverd. Echt geraakt worden de Kemperers als ze hun kat moeten laten afmaken wegens het verbod op het houden van huisdieren. En ze hadden het dier het beetje vlees gegeven dat hun werd toegestaan. Pijnlijk was voor Victor ook dat hij zijn schrijfmachine moest inleveren.
Ondertussen zijn ze, met andere ‘Mischehen’ verbannen naar een Jodenhuis. Daar tekent Victor nauwgezet de gebeurtenissen op als getuige ‘tot het bittere einde’, zoals de Nederlandse uitgave is betiteld. De bladzijden worden door Eva bij de bevriende Annemarie in haar kliniek in veiligheid gebracht.
_Het zionisme verworpen
Het probleem dat Israël nu vormt, vestigde bij herlezing van het omvangrijke werk (5433 pagina’s) mijn aandacht op Klemperers houding tegenover het zionisme. Dat verafschuwt hij. In het algemeen moesten in zijn tijd intellectuelen er niets van hebben; ook Leo Polak, naar wie ‘onze’ leerstoel aan de Rijks-Universiteit Groningen is vernoemd, stond er afwijzend tegenover. Al vroeg schrijft Klemperer: ‘We horen tegenwoordig veel van Palestina; het spreekt ons niet aan. Wie daarheen gaat ruilt nationalisme en bekrompenheid in voor nationalisme en bekrompenheid.’ Later: ‘Ik kan het niet helpen; ik sympathiseer met de opstandige Arabieren daar, van wie het land wordt “afgekocht”. “Het lot van indianen”, zegt Eva’.
Klemperer hoont het Joodse rassisme (ik schrijf het zoals we het Franse leenwoord ‘racisme’ uitspreken): ‘Waarin onderscheiden de zionisten zich van de nazi’s?’ Voor hem is zionisme ‘Hitlerei’. Naar aanleiding van een ouder boek, uit 1924, noteert hij: ‘Het zionisme bevestigt het nationaalsocialisme. Het heet daar al: “de Joodse mens en steeds die verheerlijking van het nationaal-Joodse”.’ Reeds in de Judenstaat (1896) van Theodor Herzl treft hem de verwantschap met het ‘Hitlerisme’.
Zijn inspiratie zijn die geschriften en de verklaringen van Joden in zijn wereldje. Hij had ook stof kunnen vinden in de verklaring (Äußerung) van de Zionistische Vereinigung für Deutschland van 21 juni 1933, dus vijf maanden na de machtsgreep van Hitler. Ze drukt daarin alle begrip uit voor de nieuwe Duitse staat van de ‘nationale wederopstanding’ en voor de ‘blutmässige’ gegevenheden. In haar bekentenis tot het Joodse ‘Volkstum’ was ook zij tegen ‘Mischehen’ en voor de ‘Reinerhaltung der jüdischen Art’. ‘Ook voor de Jood moesten afstamming, godsdienst, lotsgemeenschap (Schicksalsgemeinschaft) en soortbewustzijn (Artbewusstsein) van beslissende betekenis voor de vormgeving van zijn leven zijn.’
Deze zionisten wilden zich voegen naar de nieuwe staat, die het ‘rassenprincipe had vastgelegd’.
Deze verklaring zou koren op Klemperers molen zijn geweest, maar hij had genoeg aanleiding om te komen tot een voorspelling van wat Norman Finkelstein The Holocaust Industry (2000) heeft genoemd: ‘Aangezien deze oorlog zonder twijfel de Jodenstaat brengt, zal voor de Palestinagangers God zich ongetwijfeld van Hitler bediend hebben om Zijn volk thuis te brengen, te verheffen, enz. En al het vergoten Joodse bloed heeft glorierijk voor dit heilige doel als martelaarsbloed gestroomd.’
Om die reden weiger ik van ‘holocaust’ te spreken, want het woord houdt het begrip offer in (bovendien wordt het zo vet Amerikaans uitgesproken). Holokaustos betekent in het Grieks namelijk ‘totaalverbrand’, gezegd van een offer waarbij uitzonderlijk het hele dier werd verbrand (normaal snoven de goden alleen de walm van verbrande botten en wat spek op, terwijl de offeraars vroom genoten van de braai). ‘Shoah’ (ramp/catastrofe) is het passende woord.
Klemperer ontkwam dus daaraan. Eva en hij keerden naar Dresden terug en bleven in het – ondanks alles – ‘betere’ Duitsland. Hij kreeg het hoogleraarschap terug, paste zich uitwendig aan het communistische regime aan en ontving allerlei eerbewijzen. Zijn kritisch vermogen verloor hij echter niet: al gauw stelt hij – in zijn voortgezette dagboek – vast dat de cultus voor Stalin zich niet onderscheidde van die van Hitler. En dan die fakkeloptochten …
Klemperer hoont het Joodse rassisme (ik schrijf het zoals we het Franse leenwoord ‘racisme’ uitspreken): ‘Waarin onderscheiden de zionisten zich van de nazi’s?’ Voor hem is zionisme ‘Hitlerei’. Naar aanleiding van een ouder boek, uit 1924, noteert hij: ‘Het zionisme bevestigt het nationaalsocialisme. Het heet daar al: “de Joodse mens en steeds die verheerlijking van het nationaal-Joodse”.’ Reeds in de Judenstaat (1896) van Theodor Herzl treft hem de verwantschap met het ‘Hitlerisme’.
Zijn inspiratie zijn die geschriften en de verklaringen van Joden in zijn wereldje. Hij had ook stof kunnen vinden in de verklaring (Äußerung) van de Zionistische Vereinigung für Deutschland van 21 juni 1933, dus vijf maanden na de machtsgreep van Hitler. Ze drukt daarin alle begrip uit voor de nieuwe Duitse staat van de ‘nationale wederopstanding’ en voor de ‘blutmässige’ gegevenheden. In haar bekentenis tot het Joodse ‘Volkstum’ was ook zij tegen ‘Mischehen’ en voor de ‘Reinerhaltung der jüdischen Art’. ‘Ook voor de Jood moesten afstamming, godsdienst, lotsgemeenschap (Schicksalsgemeinschaft) en soortbewustzijn (Artbewusstsein) van beslissende betekenis voor de vormgeving van zijn leven zijn.’
Deze zionisten wilden zich voegen naar de nieuwe staat, die het ‘rassenprincipe had vastgelegd’.
Deze verklaring zou koren op Klemperers molen zijn geweest, maar hij had genoeg aanleiding om te komen tot een voorspelling van wat Norman Finkelstein The Holocaust Industry (2000) heeft genoemd: ‘Aangezien deze oorlog zonder twijfel de Jodenstaat brengt, zal voor de Palestinagangers God zich ongetwijfeld van Hitler bediend hebben om Zijn volk thuis te brengen, te verheffen, enz. En al het vergoten Joodse bloed heeft glorierijk voor dit heilige doel als martelaarsbloed gestroomd.’
Om die reden weiger ik van ‘holocaust’ te spreken, want het woord houdt het begrip offer in (bovendien wordt het zo vet Amerikaans uitgesproken). Holokaustos betekent in het Grieks namelijk ‘totaalverbrand’, gezegd van een offer waarbij uitzonderlijk het hele dier werd verbrand (normaal snoven de goden alleen de walm van verbrande botten en wat spek op, terwijl de offeraars vroom genoten van de braai). ‘Shoah’ (ramp/catastrofe) is het passende woord.
Klemperer ontkwam dus daaraan. Eva en hij keerden naar Dresden terug en bleven in het – ondanks alles – ‘betere’ Duitsland. Hij kreeg het hoogleraarschap terug, paste zich uitwendig aan het communistische regime aan en ontving allerlei eerbewijzen. Zijn kritisch vermogen verloor hij echter niet: al gauw stelt hij – in zijn voortgezette dagboek – vast dat de cultus voor Stalin zich niet onderscheidde van die van Hitler. En dan die fakkeloptochten …
_Verder
Naast de vele edities van al zijn dagboeken – een meter in mijn boekerij – zijn er ook heel wat video’s op YouTube. Er is een lange, twaalfdelige serie van ‘Hurrah, ich lebe noch’ tot ‘Allein auf der Welt’: mooie tijdsbeelden, goed geacteerd, maar mij te veel fictie – bijvoorbeeld in de voorstelling van de vlucht.
Aan te raden is wel de anderhalf uur van ‘Victor Klemperer Chronist des Jahhunderts’, zie hier.
Aan te raden is wel de anderhalf uur van ‘Victor Klemperer Chronist des Jahhunderts’, zie hier.