20 november 2026
Bibliotherapie in de bibliotheek. What's in a name?
Een van de vele boeken die nog moeten worden geschreven is de geschiedenis van de bibliotherapie – van de idee, een centrale gedachte in het westerse denken over literatuur, dat het lezen van de juiste boeken op lezers een effect heeft dat helend kan worden genoemd of op zijn minst een toename van ons welbevinden inhoudt.
Die geschiedenis kan op verschillende manier worden verteld, zoals elke geschiedenis. Maar één ding is zeker: zodra het in die nog te schrijven geschiedenis over de twintigste en de eenentwintigste eeuw gaat, zal het ook over bibliotheken moeten gaan, allerhande bibliotheken overigens.
_Pioniers
De term ‘bibliotherapie’ komt in gedrukte vorm voor het eerst voor in 1916, al is datgene waar de term op slaat eeuwenoud. Aristoteles’ analyse van de ‘katharsis’ die toeschouwers kunnen ondergaan wanneer ze in het theater de voorstelling van een tragedie bijwonen, houdt in wezen een vroege reflectie in over de therapeutische kracht van literatuur. Eeuwenlang stond in de westerse literatuurbeschouwing de gedachte centraal dat wat literatuur is vooral gedacht moet worden vanuit het effect dat literaire teksten hebben op lezers – en dat effect moest vanzelfsprekend positief zijn: een dieper inzicht in anderen en zichzelf, de gave van het onderscheid in morele kwesties, een beter begrip van die aspecten van de werkelijkheid die er echt toe doen.
Toen de term ‘bibliotherapie’ in de eerste helft van de twintigste eeuw opgang begon te maken – dat gebeurde vooral in de Verenigde Staten – kreeg hij meteen een strikt medische invulling. Bibliotherapie sloeg dan op een door dokters voorgeschreven praktijk waarbij een specifieke groep patiënten de lectuur van welbepaalde teksten werd aanbevolen. Die praktijk ontwikkelde zich tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog vooral in bibliotheken van klinieken, die werden gerund door professionele bibliotheekmedewerkers. De pioniers van de bibliotherapie in die periode zijn bijna zonder uitzondering bibliothecaressen die actief waren in klinieken en andere instellingen voor de mentale gezondheid. Hun namen zijn goed bekend bij wie zich met het onderwerp bezighoudt, maar veel minder buiten die beperkte kring. Ik noem er drie: Edith Kathleen Jones, Miriam E. Carey en Sadie Peterson Delaney. Ze beoefenden niet alleen de bibliotherapie, maar schreven ook over het onderwerp, vaak in vaktijdschriften voor bibliotheekprofessionals.
De groepen patiënten die de eerste generaties bibliotherapeuten ondersteunden, waren niet zelden slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. De voorgeschreven lectuur stond in het teken van hun terugkeer naar de maatschappij. Die lectuur moest de trauma’s die het oorlogsgeweld hen had bezorgd geleidelijk aan wegnemen. Daarvoor moesten vanzelfsprekend de juiste teksten worden gelezen. Boeken die een averechts effect konden hebben, waren uit den boze. In deze fase van de geschiedenis van de bibliotherapie was men zeer omzichtig met het gebruik van fictie. Men schreef vooral teksten voor (doorgaans non-fictie) waarvan de auteurs hun lezers op het juiste pad begeleidden. In moderne romans, waarin schrijvers steeds minder de rol van moreel geweten opnamen, was dat natuurlijk veel minder het geval.
_Klinische versus creatieve bibliotherapie
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg de term ‘bibliotherapie’ gaandeweg een veel bredere invulling. De praktijk verliet de kliniek en zwermde uit naar andere institutionele contexten. In de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw begonnen psychologen zich met het onderwerp bezig te houden. Een van de gevolgen daarvan was dat de bibliotherapie zich niet langer uitsluitend richtte op patiënten in klinieken, maar op alle mogelijke lezers, met of zonder te remediëren aandoeningen. De bibliotherapie kwam in toenemende mate terecht in scholen, gevangenissen, culturele en maatschappelijke organisaties, rusthuizen voor ouderen en dus ook openbare bibliotheken.
De prescriptieve aanpak van de eerste decennia van de 20e eeuw veranderde wezenlijk door de hiervoor beschreven ontwikkeling. De prescriptieve aanpak veronderstelde dat teksten op alle lezers een vergelijkbaar effect moesten hebben en reduceerde het lezen ook sterk tot het gewoonweg in ontvangst nemen van de boodschap van de gelezen tekst. Als in die vroege vorm van bibliotherapie het boek een medicijn was, dan moest dat medicijn gewoonweg ‘geslikt’ worden.
In de nieuwe aanpak die zich na de Tweede Wereldoorlog begon te ontwikkelen, komt de individuele lezer meer centraal te staan en ligt de klemtoon ook meer op de verbeeldingsactiviteit die het lezen is. Lezen is actief en zelfstandig betekenis geven aan een tekst, vanuit de eigen persoonlijkheid. Vanuit dat beginsel komt de klemtoon in het denken over bibliotherapie ook meer te liggen op de werking van fictionele teksten, van literatuur in de moderne betekenis van dat woord: romans, kortverhalen en poëzie. Terwijl die genres in de vroegere klinische bibliotherapie met de nodige omzichtigheid worden ingezet, komen ze in de nieuwe ontwikkelingen meer op de voorgrond te staan. Een van de termen waarmee men deze nieuwe vorm van bibliotherapie aanduidt, is ‘creatieve bibliotherapie’ – het adjectief wijst erop dat lezen in deze praktijk werkt bij gratie van de creativiteit van de lezer en van het feit dat de teksten in kwestie die creativiteit aanmoedigen en stimuleren. En creativiteit, daar wijzen tal van medisch filosofen op, is een marker van (mentale) gezondheid.
_Groepservaring
De verschuiving van de klinische naar de creatieve bibliotherapie toonde zich niet alleen in de verschuiving van non-fictie naar fictie. Klinische bibliotherapie is in de regel een één-op-één praktijk, waarin de bibliotherapeut zich bekommert over een individuele lezer. Dat kan ook bij de creatieve bibliotherapie occasioneel het geval zijn, al wordt die praktijk vooral in een groepscontext beoefend. Een bekend en beproefd format is het Samen Lezen, waarin een leesbegeleider samen met een kleine groep lezers een kortverhaal en een gedicht bespreken, niet in een zoektocht naar de juiste betekenis van de tekst, maar in een gezamenlijk gesprek waarin wordt nagegaan hoe die ene tekst bij verschillende lezers verschillende associaties oproept en verschillende invullingen krijgt. In dat gesprek worden perspectieven uitgewisseld, samen met levensverhalen, en die ervaring wordt blijkens talrijke onderzoeken door participanten als bijzonder deugddoend en vooral sterk verbindend bevonden. Het woord bibliotherapie heeft in dit soort aanpak zijn medische betekenis verloren. Samen Lezen beoogt geen oplossing van een probleem, geen remedie voor een aandoening. Toch wijst bestaand onderzoek uit dat de effecten van de aanpak door sommigen als therapeutisch worden ervaren.
Dat openbare bibliotheken ruimtes zijn waar bij uitstek aan creatieve bibliotherapie kan worden gedaan, behoeft wellicht geen verder betoog. In Palaces for the People (2019) heeft de Amerikaanse cultuursocioloog Eric Klinenberg erop gewezen dat bibliotheken een belangrijke rol spelen in het ontwikkelen van een sociale infrastructuur: bibliotheken zijn meer dan ruimtes waarin boeken worden bewaard en aangeboden – het zijn in toenemende mate ontmoetingsplekken waar mensen tijd krijgen en nemen om met elkaar in gesprek te gaan en zich verbonden te voelen met anderen.
_Studiedag
Op vrijdag 4 december vindt in de Gentse stadsbibliotheek De Krook een studiedagplaats waarin het gaat over de mogelijkheden, maar ook de uitdagingen om hedendaagse vormen van bibliotherapie in openbare bibliotheken binnen te brengen en verder te ontwikkelen. De studiedag maakt deel uit van een tweejarig project dat wordt gefinancierd door het Creative Europe-programma. In dat project lieten een groep openbare bibliotheken uit België, Litouwen, Oekraïne, Polen, Slovenië en Tunesië hun bezoekers kennismaken met drie verschillende bibliotherapeutische formats: een vorm van lezen die zich richt op de psychologie van emoties, het eerder genoemde Samen Lezen en een praktijk van creatief schrijven. Doel van het project was om concreet na te gaan hoe deze verschillende formats elkaar konden versterken en completeren, maar ook welke specifieke vorming er nodig was voor bibliotheekmedewerkers om deze lees- en schrijfpraktijken te begeleiden en te faciliteren. Aan het project, dat werd getrokken door de Franse organisatie Love for Livres, was ook een onderzoekluik verbonden dat werd uitgevoerd binnen de schoot van de onderzoeksgroep CHARM van de Universiteit Gent.
Op de studiedag van 4 december worden de resultaten van dat onderzoek voorgesteld en krijgen de deelnemers ook twee lezingen te horen over de bibliotheek als sociale infrastructuur. Daarnaast is er een panelgesprek waarin een aantal deelnemers getuigen over hun ervaringen in de verschillende bibliotherapiesessies die in De Krook plaatsvonden.
Inschrijven voor de gratis studiedag kan via deze link.
Het programma loopt in De Krook van 9 tot 16 uur, waarna een receptie volgt.
Jürgen Pieters en Margot de Smaele (Universiteit Gent / CHARM)