“Indien het kwaad intrinsiek, in de mens zit, dan ook het goede. En precies daarover gaat dit boek. Het is een aanklacht tegen het kwaad en een ode aan het goede waartoe de mens in staat is.” (blz. 12)

Van Rosa Luxemburg, Edith Stein, Hannah Arendt naar Judith Shklar met tussenin o.a. Simone Weil; Gescinska heeft het bij die dames respectievelijk over moed, empathie, menselijkheid, angst en aandacht. Ik begin meteen bij de moed van het denken van Rosa Luxemburg (1871-1919). Er volgt daarna het trieste verhaal van de Russische dichteres Achmatova met aristocratische roots en haar tumultueus leven onder het Sovjetbewind. Sterker nog, een kortstondige ontmoeting tussen haar en denker filosoof Berlin durven sommigen nu duiden als het echte begin van de Koude Oorlog. Ik word gaandeweg ondergedompeld in een boeiende wereld van dichters, schrijvers, filosofen en kunstenaars waarvan ik het bestaan niet kende. Of sommige vrouwen in dit werk zich verzet hebben tegen een gruwelijke oorlog, een totalitair regime of fascisme, ze deden het bijna allemaal met een verbetenheid en ware doodsverachting. De 20e eeuw is (tot nog toe!) de meest gruwelijke periode in de geschiedenis en dat zal je geweten hebben bij het lezen van dit boek. Het liep voor de meesten dus heel slecht af. 

Ik haal er even Edith Stein (1891-1942) uit. Ze wordt in dit werk beschreven als Joodse agnost die evolueerde tot feministische fenomenoloog en eindigt als devote kloosterzuster. Haar hobbelig levensverhaal en academische loopbaan is uitermate boeiend maar voorbij het glazen plafond geraakt ze niet. Komt daarbij de opkomst van het nazisme dan lees je dat ze helemaal niet alleen was om het dreigende gevaar te zien. Ze schrijft de paus aan om hem te wijzen op een catastrofe. Ze hekelde daarin de onmenselijke passiviteit van de Kerk tegenover Hitler. Haar brief bereikte de paus in april 1933! Sterker nog, ze voorspelde dat de katholieken de volgenden in de rij zouden worden om te worden weggewerkt. Een eerlijk antwoord van het Vaticaan bleef uit. We kennen de gevolgen! Ze bekeerde zich toch tot datzelfde katholicisme, werd non bij de karmelietenorde en vluchtte naar een klooster in Nederland. Toen het ook daar als oorspronkelijke Joodse gevaarlijk werd tijdens de bezetting liet ze bewust verschillende ontsnappingsmogelijkheden aan zich voorbijgaan. Ze wilde het lot van ‘haar volk’ delen! Samen met haar zus Rosa werd ze tenslotte gedeporteerd naar Auschwitz waar ze meteen na aankomst werden vergast. Hoe pervers en hypocriet is de houding van de Kerk nadien? In 1998 wordt ze door paus Johannes Paulus II gecanoniseerd! Toen de goederentrein kort halthield in Breslau, nota bene haar geboortestad, werden de deuren eventjes opengegooid. Johannes Wieners, een Duits soldaat die er op de trein wachtte naar het Oostfront zag tussen de opeengepakte mensenmassa een vrouw in kloostergewaad die in de duisternis oplichtte alsof ze door hemelse stralen omgeven was! Ik krijg het eventjes heel moeilijk met zoveel hypocriete ‘heiligheid’! Bij de bevrijding van het kamp in Dachau krijgt Martha Gellhorn, legendarische oorlogsjournaliste en in dit boek ook vermeld, van een uitgemergelde gevangene verwijtend te horen: “It’s a bit late”.

Ik ga verder in dit werk en dat vraagt flink wat inspanning en volharding. Juist daarom kies ik vervolgens een beetje gemakshalve voor Martha Gellhorn (1908-1998) en het thema ‘betrokkenheid’. Mijn belangstelling voor deze gerenommeerde oorlogscorrespondente is verbonden met mijn interesse voor de Spaanse burgeroorlog en Hemingway. Ze waren inderdaad een tijdje een koppel. Mijn bewondering voor dat icoon van de literatuur krijgt meteen een flinke deuk. Reeds een tijdje werkzaam in de kunstwereld weet ik ondertussen dat erachter of naast heel wat grote mannen in de literatuur en de kunst nogal wat minstens even grote vrouwen stonden. Na haar confronterende artikels en eerste boek The Trouble I’ve Seen over de grote depressie in de U.S. tijdens de regering van Roosevelt reist ze Hemingway achterna naar Spanje. Ze zijn dan nog geen minnaars en het valt op dat ze in tegenstelling tot zijn sterke verhalen over strategische ontwikkelingen, gesprekken met leidinggevende militairen en vooral zijn eigen ego, vooral aandacht heeft voor de misère van de gewone mens in oorlogstijd. De rest van haar leven leest als een spannend verhaal met diverse afleveringen. Tot grote ergernis van Hemingway staat ze quasi op de eerste rij tijdens de landing in Normandië. Ze heeft een affaire met generaal James Galvin tijdens zijn opmars met de geallieerde troepen en staat aan de poorten van Dachau. Om de fysieke en geestelijke schok die ze er had te kanaliseren schrijft ze The Wine of Astonishment, de eerste roman over die gruwel. Terwijl Hemingway langzaam afglijdt in alcoholisme en narcisme gaat Martha Gellhorn door met verslaggeving op de eerste lijn en een kritische kijk op conflicten en oorlogen. Ze becommentarieert later Vietnam, de Zesdaagse Oorlog en de invasie in Panama in 1989. Doodziek stapt ze in 1998 uit het leven. Weeral heeft Alicja Gescinska mijn belangstelling gewekt voor een uitzonderlijke vrouw in de 20e eeuw. 

Ik besluit met de Zwitserse filosofe Jeanne Hersch (1910-2000), leerlinge van Martin Heidegger en Pools-Joods. Net zoals op die legendarische foto uit 1936 waarop August Landmesser, een Duitser die met een Joodse getrouwd is weigert de Hitlergroet te brengen, houdt ze de lippen op elkaar als haar medestudenten in Freiburg enthousiast het Horst-Wessellied zingen tijdens een herdenkingsplechtigheid.

“In de strijd tegen de totalitaire verlokking ontwikkelde Jeanne Hersch een visie die aansluit bij die van Karl Popper. Het bekende tolerantieprincipe van Popper stelt dat men geen tolerante houding ten opzichte van intoleranten mag aannemen, want dat leidt uiteindelijk tot de ondergang van de tolerantie zelf”. (blz. 250)