3 februari 2026
Heksenjacht - De duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen
Maartje van der Laak reconstrueert in ‘Heksenjacht’ de duistere geschiedenis achter het stereotype van de heks en toont hoe gevaarlijk en dodelijk clichés kunnen worden.
We denken bij heksen spontaan aan bijvoorbeeld het sprookje Hans en Grietje van de gebroeders Grimm: een oude, lelijke vrouw in een snoephuisje die kinderen wil opeten. Onschuldig, toch? Van der Laak toont in Heksenjacht. De duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen dat dit beeld allesbehalve onschuldig is. Het stereotype van de heks is geen fantasie, maar een echo van een periode waarin duizenden vrouwen – en soms mannen en kinderen – op gruwelijke wijze werden vervolgd, gemarteld en gedood. Tijdens de Europese heksenjachten zouden tussen de 45.000 en 60.000 mensen het leven hebben gelaten.
De heks in het sprookje blijkt een voortvloeisel van een samenleving die angst, onzekerheid en bijgeloof kanaliseerde in een dodelijke zondebokmechaniek.
Een wetenschappelijke dissectie die leest als een verhaal
Van der Laak vertrekt voor haar boek van een indrukwekkende hoeveelheid verslagen van ondervragingen en gerechtelijke processen uit de 16de en 17de eeuw om fascinerende soms aangrijpende verhalen te vertellen. Telkens weer geeft ze de slachtoffers een gezicht. In negen hoofdstukken laat ze zien en voelen hoe mensen tot heks werden verklaard op basis van geruchten, toevalligheden of persoonlijke vetes.
Elk element van het heksencliché wordt minutieus ontleed. Niets blijft overeind. Van der Laak legt uit waar deze beelden vandaan komen en hoe ze zich verspreidden. Op een borstelsteel vliegen heksen door de lucht, een cliché dat Breugel in verschillende schilderijen kunstig bevestigde. De auteur toont aan hoe bepaalde kruidenzalven met verdovende of hallucinogene werking zouden kunnen verklaren waarom beschuldigden zelf geloofden dat ze bovennatuurlijke ervaringen hadden gehad of dachten gevlogen te hebben.
Het boek is rijk geïllustreerd met zwart-witbeelden die de historische context versterken, maar nooit de aandacht afleiden van de scherpe analyse.
Vrouwenhaat als fundament
Een van de sterkste inzichten in Heksenjacht is de koppeling tussen heksenvervolging en de positie van vrouwen. Van der Laak beschrijft hoe de Malleus Maleficarum – in het Nederlands de Heksenhamer – een van de meest vrouwonvriendelijke boeken ooit geschreven, de basis legde voor een systematische demonisering van vrouwen. Destijds was het een bestseller!
In een tijd waarin de maatschappelijke positie van vrouwen achteruitging, werden zij afgeschilderd als irrationeel, zwak, verleidbaar en vatbaar voor de listen van de duivel. De heks werd zo het ultieme symbool van vrouwelijke afwijking: erotisch, gevaarlijk, oncontroleerbaar. Verleidelijke naakte vrouwen die de aars van de duivel kussen… Zouden de heksenjagers ook niet soms wat perverse neigingen hebben gehad?
Het is een van de grote verdiensten van het boek dat het deze genderdimensie niet alleen benoemt, maar ook historisch verankert.
Angst, propaganda en de zoektocht naar een zondebok
Het boek plaatst de heksenwaan in de context van de zestiende en zeventiende eeuw, een periode van klimatologische tegenspoed en misoogsten. Wanneer de samenleving onder druk staat en er onbegrijpelijke dingen gebeuren, stijgt de roep om een zondebok. Angst en onzekerheid waren de brandstof, propaganda was de motor. De brandstapels laaiden op, gevoed door een giftige cocktail van bijgeloof en geloof in magie. De inquisitie deed er nog een schep bovenop.
Ze beschrijft hoe pamfletten, preken en juridische traktaten een beeld creëerden van heksen als handlangers van Satan. De vervolging werd zo gelegitimeerd, zelfs wanneer sceptische stemmen – zoals de Brabantse arts Jan Wier – al vroeg wezen op bedrog, misverstanden en medische oorzaken als verklaring. Zijn rationele analyses kregen nauwelijks gehoor in een tijd waarin bijgeloof sterker woog dan bewijs.
Rehabilitatie van de heks
Het boek is ook een pleidooi voor rehabilitatie. Van der Laak wijst op hedendaagse initiatieven om slachtoffers van heksenvervolging symbolisch eerherstel te geven. In Nederland werkt de Stichting ‘Nationaal Heksenmonument’ aan een landelijk pardon. In België verenigen gemeenten waar ooit heksen zijn veroordeeld zich jaarlijks op 25 november, de start van Orange the World, de internationale campagne van de Verenigde Naties tegen geweld op vrouwen.
Relevant én actueel
Het boek eindigt niet in het verleden, het is onmogelijk om deze passages te lezen zonder parallellen te trekken met vandaag. Van der Laak doet dat subtiel maar trefzeker: de mechanismen van zondebokdenken zijn springlevend, van complottheorieën tot politieke retoriek die groepen stigmatiseert.
Deze hedendaagse bewegingen tonen hoe relevant het thema blijft. De heksenvervolging geldt ook vandaag nog als een waarschuwing voor de gevaren van stigmatisering, propaganda en collectieve angst en is daarmee bijzonder actueel én relevant. De auteur nodigt de lezer uit om na te denken over de clichés van vandaag. Of het nu gaat om de retoriek van figuren als Donald Trump over immigranten of de stigmatisering van minderheden op sociale media: het mechanisme van de zondebok is nog steeds springlevend. We laten ons nog steeds meeslepen door gemakkelijke samenvattingen zonder voldoende naar de feiten te kijken.
Een boek dat blijft nazinderen én een spiegel
Heksenjacht is tegelijk een historische studie, een maatschappelijk essay en een morele oproep. Van der Laak schrijft helder, meeslepend en toegankelijk, zonder aan diepgang in te boeten. Het boek is gelardeerd met illustraties die de tekst kracht bijzetten. Ze doorprikt clichés, ontleedt mechanismen van uitsluiting en toont hoe dodelijk vooroordelen kunnen zijn. Het boek leest als een spiegel die we niet altijd willen vasthouden, maar die we vandaag meer dan ooit nodig hebben.
Maartje van der Laak levert met Heksenjacht een indrukwekkend, noodzakelijk en bijzonder actueel werk af. Het is een boek dat niet alleen het verleden blootlegt, maar ook waarschuwt voor de toekomst. Het bevat een uitgebreide bronnenlijst.
Wie denkt dat heksenvervolging slechts een duister hoofdstuk uit lang vervlogen tijden is, zal na dit boek anders kijken naar de kracht van clichés – en de gevaren van een samenleving die zich laat meeslepen door angst. Het herinnert ons eraan dat wanneer we stoppen met kritisch denken en ons laten leiden door vooroordelen, de menselijke tol immens kan zijn.
Edgard Eeckman
