20 februari 2026
De actualiteit van het archaïsche: tegen de moedeloosheid van de moderne tijd
Toegegeven. De titel nodigt niet meteen uit om dit boek van de boekenplank te nemen, de dikte van het boek evenmin. En toch raad ik de lezer aan om hiernaar te grijpen. De auteur legt je met de vraag ‘Wie ben je als mens?’ een levenswerk voor dat iets meer dan 500 pagina’s omvat én boordevol opmerkelijke inzichten, wijsheden, wetenswaardigheden, levenslessen, onderzoeksresultaten en denkkaders staat. Het is even doorbijten maar het opgediende is echt wel de moeite waard.
Je vindt in dit boek een doordacht antwoord op de filosofische vraag “waarom doen we als mens wat we doen?” De auteur toont aan dat ons gedrag niet aan het toeval, maar aan de evolutie van onze soort kan worden toegeschreven. En als we weten waar we vandaan komen, kunnen we gemakkelijker bepalen wat nodig is om op een aangename manier verder te gaan. Plaats dat boek dus gerust in de winkelmand.
“Wat kunnen we uit het verre verleden leren zodat we beter met de lasten van het heden kunnen omgaan?”
Nu stel je je waarschijnlijk zelf de vraag wat de auteur bedoelt met de lasten van het heden. Wel, hij stelt dat wij als individu dikwijls de weg kwijtraken en daardoor ook heel wat spanning, stress zeg maar, ervaren. Hij stelt dat we als mens als het ware worden opgejaagd door een zoektocht naar vooruitgang, die zich kenmerkt door razendsnelle technologische ontwikkelingen én door een liberale drang naar winstmaximalisatie, productiviteit en competitiviteit. Met een zekere moedeloosheid van ons allen tot gevolg. Waar ging het ooit mis vraagt de auteur zich af. Hij duikt daartoe het verre verleden in.
“Wie je bent, hangt in de eerste plaats af van wat je doet” is de leidraad doorheen dit boek. Van den Brink bewandelt hiertoe verscheidene paden waarop hij telkens grote denkers en wetenschappers ontmoet. Samen ontleden zij de biologische, cognitieve, sociale en culturele evolutie van de mens, waarbij een waaier van ‘handelingen’ vanaf de prehistorie tot de moderne tijd wordt ontleed. De auteur duikt dus in het verleden van ‘de handelende mens’ om het heden beter te kunnen begrijpen.
“Zelfs voor de meest eenvoudige organismen geldt dat ze alleen in leven blijven als ze actief handelen”
Starten doen we in de prehistorie bij (de zogenaamde vitale handeling tot) het verzamelen van voedsel. Wat leren we over onszelf toen de mens zich nog als jager-verzamelaar gedroeg? Werd het voedsel verdeeld binnen de gemeenschap? Was het (op)voeden van kinderen een collectieve zaak? Wat was de impact van de agrarische revolutie?
Eenmaal de hongerige maag van de mens gevuld, staat de voortplanting op het menu. Hierna zoekt de mens naar veiligheid tot bescherming van de eigen gemeenschap. Gaandeweg neemt zijn denkvermogen toe, en ontdekt hij werktuigen waarmee hij andere materialen kan bewerken. Nog later evolueren we van het maken van gebaren naar het spreken van een gemeenschappelijke taal. Gaandeweg opent de weg zich naar een beschaving, met steeds groter wordende gemeenschappen, de uitvinding van het schrift, de beeldende kunsten, e.d.
De auteur toont de samenhang der dingen aan, of beter gesteld de opeenstapeling der dingen. Het ene vult het andere niet aan. Het ene volgt gewoon op het andere. Laagje na laagje. Generatie na generatie. De processen van natuurlijke selectie blijven als het ware dus doorwerken in wie we zijn en wie we worden.
Bovendien stelt Van den Brink dat mensen van nature ook anderen geen schade willen toebrengen. Eerlijkheid duurt het langst! De meeste mensen deugen dan ook. Een mens is dus over het algemeen altruïstisch, tot samenwerking bereid, zoekt naar oorzaken en ordening, treedt handelend op, en stelt graag de medemens voorop waarmee hij dezelfde waarden deelt. We trekken dan ook graag met gelijkgestemden op. Daarom werken gedeelde rituelen en geloofsuitingen zo versterkend. Niet alleen voor wie op dat ogenblik deel uitmaakt van de eigen gemeenschap, maar ook in de toekomst, omdat ze over de generaties heen een bepaald houvast geven.
“Kenmerkend voor mensen is dat hun samenwerken zich richt op doelen die voor enkelingen onbereikbaar zijn.”
De auteur concludeert dat de balans tussen traditie en moderniteit vanaf de jaren ’80 meer en meer verstoord is geraakt. Vandaag hebben we bijvoorbeeld een lineaire opvatting van de tijd. Tijd en vooruitgang gaan hand in hand. “Tijd is geld!” weet je wel. Vroeger was de tijd evenwel eerder cyclisch. Dag en nacht wisselden ook toen elkaar al af, maar de mens bleef grotendeels wel dezelfde. Je leerde toen voornamelijk van elkaar door nabootsing. De vooruitgang was geleidelijk, weinig bruusk. Ik verwijs graag zelf even naar het beeld van een spiraalbeweging. Je maakt een volle ronde en staat erna een beetje verschoven tegenover het beginpunt. Zo verliep ooit de tijd. Vandaag zijn tijdservaringen evenwel schokkender. Je hebt daardoor steeds minder voeling met je omgeving. Naarmate de tijd vordert voelt alles ook minder vertrouwd aan.
“Mensen onderscheiden zich door een sterk vermogen tot nabootsen dat meteen na de geboorte in werking treedt.”
Daarom pleit Van den Brink voor een verruiming van het liberale denken. Het streven naar individuele vrijheid met een ongebreideld egoïsme als neveneffect zou aangevuld dienen te worden met een groter streven naar wederzijds vertrouwen, samenwerking, gemeenschapszin en rituele arbeid. Alles draait, stelt de auteur, om het evenwicht tussen wat het moderne leven van ons vraagt en wat we in het verre verleden ooit geworden zijn!
Dit boek zal nog een hele tijd binnen handbereik liggen.
Alain Surkol
