4 mei 2026
Maffia - Een ontluisterende wereldgeschiedenis
De maffia is een constante factor in de media en een bron van volksvermaak, vooral door de geromantiseerde weergave in films, series en boeken. Maar ze is veel meer dan dat. De georganiseerde misdaad heeft op mondiale schaal een intensieve en vaak ondermijnende invloed op de economie, politiek en samenleving. Helaas wordt dit zelden (h)erkend.
Tot dat besef kwam Ryan Gingeras. Hij verrichtte meer dan tien jaar grondig onderzoek en schreef er onlangs een onthullend en meeslepend boek over: Maffia - Een ontluisterende wereldgeschiedenis (oorspronkelijke titel: Mafia: A Global History).
Gingeras is een vooraanstaand Amerikaanse historicus en professor aan de Naval Postgraduate School in Monterey (Californië). Expert in de geschiedenis van het late Ottomaanse Rijk en het moderne Turkije. Gewaardeerd vanwege zijn vermogen om complexe historische processen te koppelen aan bredere maatschappelijke en politieke ontwikkelingen.
De kern van het boek is niet zozeer een geschiedenis van maffia’s en maffiosi in strikte zin, maar een doortastende verkenning van de opkomst, consolidatie en transformatie van georganiseerde misdaadorganisaties op het wereldtoneel. Daartoe is het boek opgebouwd uit drie grote delen, die elk een andere fase en invalshoek van de maffia behandelen.
In het eerste deel beschrijft Gingeras de overgang van kleinschalige misdaad (struikrovers en kleine bendes) - in een context van een gebrekkig overheidsapparaat, klassentegenstellingen en lokale machtsverhoudingen - naar de vorming van gestructureerde misdaadnetwerken. Vele boeiende thema’s komen hierin voorbij. Zoals economie en cultuur van het banditisme.
Het “sociaal banditisme” ook, een vorm van opstandig gedrag waarbij criminelen (bandieten) zich verzetten tegen sociale ongelijkheid of onderdrukkende autoriteiten, vaak gesteund door de sympathiserende (arme) bevolking. Bijvoorbeeld de legendarische Robin Hood, historische figuren zoals Jesse James en Ned Kelly alsmede de Hajduks (een type vrijheidsstrijders die tussen de 17e en het midden van de 19e eeuw actief waren in Centraal- en Zuidoost-Europa).
En het verhaal wordt helemaal razend interessant wanneer de auteur het heeft over de populariteit van gokken, drugs en prostitutie, drie onverstoorbare markten die konden uitgroeien tot de financiële ruggengraat van de moderne maffia’s.
Het tweede deel omvat de periode van de vroege 20e eeuw tot het einde van de jaren ’60 en laat zien dat de maffia niet langer in de marge verscheen, maar zich had ontwikkeld tot een meer gestroomlijnde organisatie die haar macht wist te consolideren.
Gingeras betoogt dat maffia’s op verschillende plaatsen van de wereld opdoken vanuit zeer verschillende kaders. Zo is de geschiedenis van de Napolitaanse camorra of de Siciliaanse cosa nostra niet compleet zonder begrip van de revolutionaire krachten die vanaf 1820 streefden naar een verenigd Italië (die eenmaking werd pas in 1870 echt voltooid), is het ontstaan van de triaden innig verbonden met de instorting van het keizerlijk bewind in China en kwam de yakuza tot wasdom toen Japan veranderde in een natiestaat.
Ironisch genoeg stonden al deze criminele broederschappen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog aan de rand van de afgrond. Begin twintigste eeuw vonden ze hun weg naar het buitenland, vooral naar de Verenigde Staten. En dat brengt Gingeras naadloos naar de Highbinders en de Zwarte Hand, naar New York en The Five Families, naar Chicago met Al Capone en de drooglegging (1920-1933) en naderhand de opkomst van internationale misdaadsyndicaten, achternagezeten door Harry Anslinger, de allereerste commissaris van het Federal Bureau of Narcotics (FBN) en de belangrijkste architect van de moderne “War on Drugs”.
Een combinatie van chaos, economische kansen en zwakke controle maakte dat de georganiseerde misdaad zich na 1945 snel kon herstellen en zelfs sterker terugkeerde dan voorheen.
In het derde en laatste deel van zijn boek verschuift Gingeras de focus naar de moderne tijd, ongeveer van de jaren ’70 tot het heden. Hij demonstreert hoe de maffia een ingrijpende transformatie onderging, waarbij een traditionele, plaatselijke hiërarchie het veld ruimde voor een technologisch geavanceerd en uiterst gewelddadig wereldwijd opererend netwerk. Daarmee bewijst hij dat de maffia geen statisch overblijfsel is uit het verleden, maar een flexibel systeem dat zich voortdurend weet aan te passen aan veranderende situaties en aldus perfect gedijt in onze hedendaagse, gemondialiseerde economie.
Wat hierna volgt is slechts een greep uit de vele onderwerpen die in dit uiterst intrigerend deel worden aangesneden. Vooreerst de globalisering van de misdaad: hoe de val van het IJzeren Gordijn en de openstelling van wereldmarkten zorgden voor de doorbraak van nieuwe spelers, zoals Russische maffia, Albanese criminelen, Tsjetsjeense en Koerdische bendes, nieuwe exotische maffia’s in Nigeria en Jamaica. En niet te vergeten: de meedogenloze Colombiaanse en Mexicaanse drugkartels met hun beruchte kopstukken en hun directe, grootscheepse en strategische banden met de 'Ndrangheta, de machtige maffia uit de Italiaanse regio Calabrië.
Voorts de escalatie van geweld door de cocaïnehandel en de manier waarop overheden (vooral in de VS en Italië) met strengere wetgeving en megaprocessen de macht van de oude families probeerden te breken. De mythe versus de werkelijkheid: hoe de popcultuur (films als “The Godfather” en “Scarface”) ons beeld van de maffia heeft vervormd, terwijl de werkelijke organisaties zakelijker en onzichtbaarder zijn geworden dan ooit.
Het narcoterrorisme: een combinatie van drugshandel en terrorisme, waarbij de grens tussen misdaad en politieke destabilisatie vervaagt. Digitalisering en witteboordencriminaliteit: de overstap van fysiek geweld en afpersing naar cybercriminaliteit, witwaspraktijken via cryptohandel en de infiltratie in legale bedrijven en financiële systemen.
Maffiastaten: landen waar wettige autoriteiten nauw verweven zijn met criminele organisaties. Zij kunnen bestaan omdat illegale activiteiten zo lucratief zijn. Het lijkt dan ook zeer waarschijnlijk dat maffia-achtige organisaties zullen blijven floreren, zo concludeert Gingeras.
Maffia biedt een diepgaande en toegankelijke analyse van de geschiedenis en evolutie van de georganiseerde misdaad. Maar dat is niet alles. De grote verdienste van dit boek schuilt hierin dat het de maffia ontmythologiseert en in een ruimer historisch perspectief bekijkt. In plaats van de maffia te presenteren als een bijna verheerlijkte onderwereld (zoals vaak gebeurt in films en populaire cultuur), toont Gingeras aan dat het verschijnsel juist voortvloeit uit concrete politieke, economische, culturele en maatschappelijke omstandigheden, als een product van haar tijd en omgeving, niet als iets mysterieus of uniek. Daarnaast is het bijzonder sterk dat hij de verschillende vormen van georganiseerde misdaad aan een geslaagde internationale vergelijkende studie heeft onderworpen.
Het boek is echt een aanrader voor lezers die diepgang zoeken en de maffia willen begrijpen als een historisch en sociaal fenomeen, niet alleen als een spannend en fascinerend vertelsel.
Marc De Bock
Vertaald door Maarten van der Werf
