31 juli 2026
EUROPA - De zestiende eeuw
Hans Mulder is historicus en was verbonden aan de universiteiten van Utrecht en Amsterdam. In aansluiting met zijn historisch werk schrijft hij ook over de natuur. In 2021 verscheen ‘De ontdekking van de natuur’ over de beschrijving van dieren en planten vanaf de 16e eeuw. Hij is ook een populaire schrijver van jachtverhalen. Enkele van deze verhalen werden gebundeld in zijn boek ‘Nevelbok en andere jachtvertellingen’ (2021).
Ik moet deze recensie starten met een waarschuwing. De lezer moet geen allesomvattende, gedetailleerde geschiedenis verwachten van Europa in de 16e eeuw. Het is geen encyclopedisch werk. Dit was ook de bedoeling niet.
Wat kan de lezer dan wel verwachten? Aan de hand van vijf onderwerpen (oorlog, religie, beeldende kunsten, architectuur en reizen) vertelt de auteur in tachtig rijk geïllustreerde hoofdstukken het verhaal van Europa van de 16e tot de 19e eeuw.
De verhalen zijn vaak grensoverschrijdend in de tijd. Maatschappelijke evoluties kunnen niet netjes afgebakend worden binnen de grenzen van een bepaalde eeuw. Zo gaat de Italiaanse wedergeboorte of Renaissance terug tot de 14e eeuw. Het duurde wel tot ver in de 15e eeuw vooraleer deze vernieuwingen ook in de rest van Europa voet aan de grond kregen.
De boekdrukkunst werd in de 16e eeuw een belangrijke factor bij de verspreiding van wetenschap en nieuwe geloofsinzichten. Zonder vlot beschikbare boeken hadden de leerstellingen van Luther en Calvijn niet die verspreiding gekend. Algemeen wordt aanvaard dat Gutenberg halverwege de 15e eeuw in Mainz de boekdrukkunst uitgevonden heeft. Nochtans verscheen al in 1088 in China een gedrukt boek. Ons alfabet had wel het voordeel dat een drukker aan de slag kon met driehonderd losse metalen karakters terwijl een Chinese tekst er soms meer dan honderdduizend nodig heeft.
De 16e eeuw was ook de eeuw van de grote ontdekkingsreizen wat leidde tot de opmaak van nieuwe kaarten door de Vlaamse geografen Mercator en Ortelius. Voor het eerst bundelden zij hun kaarten en de eerste atlassen waren een feit. Niet alleen kaarten van de toen bekende gebieden maar ook plattegronden van steden werden met een verbluffende precisie in beeld gebracht.
Zo schetst de auteur aan de hand van verschillende thema’s de Europese samenleving in de 16e eeuw. Het is een tijd van politieke revoluties waaronder de afscheiding van de Noordelijke Nederlanden van Spanje; voor onze gewesten een belangrijke gebeurtenis die tot op heden doorwerkt.
De handel tussen de verschillende gebieden floreerde als nooit tevoren en Antwerpen groeide uit tot het economisch centrum van Europa.
De eenheid in de katholieke kerk werd een groot probleem. In 1534 verbrak de Engelse koning Hendrik VIII de banden met Rome en stichtte de Anglicaanse kerk. Hervormers zoals Luther, Zwingli en Calvijn betwistten de Roomse versie van hun geloof en werden door de paus geëxcommuniceerd. Het gebruik van de landstaal in plaats van het latijn in combinatie met de evolutie van de boekdrukkunst stond garant voor een vlotte verspreiding van de nieuwe denkbeelden.
De 16e eeuw vormde zeker een kantelmoment in de Europese geschiedenis, wat de auteur op erg toegankelijke wijze in twintig prachtig geïllustreerde hoofdstukken bewijst.
Het is uitkijken naar het volgende deel over Europa in de 17e eeuw.
Ignace Claessens
Dit boek werd eveneens gerecenseerd door Johan Van den Heuvel.
