30 september 2026
Geschiedenis zonder plan
Mensen willen constant de loop van de geschiedenis begrijpen. Auteur Wim Jurg vraagt zich in dit boek af of er in het verloop van de geschiedenis wel een plan terug te vinden is.
Wim Jurg (°1953) studeerde geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Na zijn afstuderen werd hij muzikant en werkte hij als zakelijk leider of directeur bij verschillende instituten in de culturele sector in Groningen, Arnhem en Amsterdam. Jurg had drie historische romans gepubliceerd als hij beslist om zich toe te leggen op het schrijven van historische non-fictie. Hij kiest voor de periode van de late oudheid die hij situeert in de jaren tussen 300 en 750. Zijn boek Onder dezelfde sterren. De laatste heidense senator en zijn christelijke vrienden verscheen in 2020 en werd bekroond met de Homerusprijs 2021.
Bij het schrijven van zijn historische romans constateert Jurg dat er veel toeval in zijn boeken tevoorschijn komt. Dat was natuurlijk fictie en een auteur is dan niet gebonden aan de realiteit. Eens hij besloten had non-fictie te schrijven, viel het hem op dat geschiedenis geen lineair verlopend verhaal is maar levend en beweeglijk. Het is allesbehalve een starre, onveranderlijke materie. Inzichten veranderen voortdurend en besluiten zijn afhankelijk van de gezichtspunten die worden ingenomen. Ooit was er een god die alles regelde en de ontwerper was van het grote plan. Alles leek toen onafwendbaar en stevende af op een vooraf vastgesteld einddoel.
Wim Jurg kwam tot het inzicht dat geschiedenis geen vooraf bepaald doel kent. Daarentegen zijn er onvoorspelbare menselijke keuzes, is er toeval, geluk of pech. Hij wil dit aantonen in dit boek met een reeks persoonlijke essays waarin hij de lezer meeneemt van het Romeinse Rijk tot het moderne Amerika. Zijn leidraad is de onvoorspelbaarheid van al deze geschiedenissen waarin vele plannen werden gemaakt die echter vaak anders uitkwamen of zelfs niet tot aan het einde werden uitgevoerd.
Met Geschiedenis zonder plan toont Jurg aan dat er geen allesverklarende theorie bestaat om de geschiedenis te voorspellen. Maar geschiedschrijving is wel noodzakelijk om te begrijpen hoe de wereld geworden is zoals hij er nu uitziet. Dat wat achteraf onafwendbaar lijkt, is vaak rommelig of toevallig tot stand gekomen. Ook de beslissende rol van individuele mensen kan en mag niet onderschat worden.
Bij het schrijven van zijn non-fictie historische verhalen stuitte Jurg al snel op vele beperkingen omdat er niet altijd verifieerbare bronnen beschikbaar zijn. Hij waarschuwt voor de misleiding om verhalen of films op te zetten waarin historische figuren woordelijk hele gesprekken in de mond worden gelegd. Een geschreven neerslag van die uitspraken bestaat er immers niet, maar men kan ze tegenwoordig wel zeer overtuigend brengen. Het getuigt van verregaande fantasie of sensatiezucht van zo’n auteur om zich daaraan te wagen.
Met zijn essays voert Jurg de lezer doorheen meer dan twintig eeuwen geschiedenis. De onderwerpen die hij behandelt zijn zeer uiteenlopend. Ze omvatten burgerschap, godsdienst, slavernij, leiderschap, kunst, cultuur, Nederlandse koloniale geschiedenis, Europa en de Moderne Wereld. Telkens onderzoekt hij hoe het verhaal rond die gebeurtenis tot stand kwam en uiteindelijk wordt geschreven. De voorgeschiedenis en vergelijking met soortgelijke toestanden zorgt iedere keer voor een persoonlijke interpretatie. Deze kan slechts objectiviteit benaderen als ze stevig gedocumenteerd is.
Jurg waarschuwt voor te snelle interpretatie en de delicate wisselwerking tussen fictie en geschiedschrijving. Hij maakt duidelijk dat volledige objectiviteit niet bestaat en er steeds de invloed zal zijn van wie de gebeurtenissen op een rijtje zet. De essays van Jurg zijn bondig, prettig om lezen en zonder meer boeiend. Ze zijn het voorbeeld van hoe hij de variatie aan geschiedkundige onderwerpen begrijpt en weergeeft. Hij laat het over aan de lezer om conclusies te trekken.
Paul Van Aelst
