30 september 2026
Geschiedenis zonder plan. Over keuzes, toeval en gevolgen
Heeft de geschiedenis een einddoel? Als we religieuze leiders mogen geloven dan is dat inderdaad zo. De monotheïstische godsdiensten houden hun gelovigen voor dat het Rijk Gods zal komen na het Laatste Oordeel. Voor wie volgens de religieuze regels leeft, wenkt dan het paradijs, voor de anderen de hel. Ook totalitaire politieke leiders, groepen en partijen houden hun volgelingen een na te streven einddoel voor: de klasseloze samenleving van de communisten, het Duizendjarige Rijk van de nazi’s, het zuivere volk van extreme nationalisten. Deze politieke utopieën hebben in de loop van de geschiedenis geleid tot afschuwelijke drama’s. Denk aan de Sovjet-Unie, het fascistische Italië, nazi-Duitsland, het China onder Mao, de Rode Khmer in Cambodja, de dictaturen in Noord-Korea en in de vroegere Oostbloklanden. Wie echt gelooft dat een fantastisch einddoel in zicht is, loopt het gevaar dat elk middel om het te bereiken goed is.
De filosoof Karl Popper keerde zich tegen dergelijke vormen van historicisme, namelijk het geloof dat er onafwendbare en kenbare wetten van de geschiedenis zijn, en dat we op basis daarvan toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen kunnen voorspellen, en tegen het utopisme dat daar vaak uit voortvloeit. Hij schreef: “De overmoed, die ons doet proberen om het hemelrijk op aarde te brengen, leidt ons ertoe om onze goede aarde in een hel te veranderen – een hel, zoals alleen mensen die voor hun medemensen kunnen doen ontstaan.” (Karl Popper, De armoede van het historicisme, Het Spectrum, 1974, p. 8)
Ook de Nederlandse historicus Wim Jurg (°1953) geloofde lange tijd dat de geschiedenis een einddoel had, zo schrijft hij in zijn boek Geschiedenis zonder plan dat onlangs verscheen bij uitgeverij Damon. “Eerst dacht ik dat het doel bepaald was door God (…) en daarna in de onafwendbare toekomst van de klasseloze maatschappij.” De auteur, die als romancier en non-fictieschrijver vooral de Romeinse periode en de late oudheid tot onderwerp heeft, was in zijn jeugd gelovig, werd later lid van de Communistische Partij Nederland (CPN) en bleef lang overtuigd dat er historische wetten bestonden die de geschiedenis aanstuurden. Nu niet meer: de geschiedenis heeft geen plan, zoals blijkt uit dit boek dat bestaat uit een reeks persoonlijke essays waarin Jurg aan de hand van historische gebeurtenissen laat zien hoe keuzes, toeval, geluk en pech een impact hadden en nog steeds hebben.
Zo heeft Jurg het over de zwakte van het Romeinse keizerrijk dat voortdurend kampte met het probleem van de opvolging. Anders dan democratieën kende het keizerrijk geen systeem van vreedzame machtsoverdracht. Er waren keizers die sneuvelden in veldslagen, anderen werden zelfs vermoord, en hun opvolgers stuurden de geschiedenis soms een compleet andere kant op. In de vierde eeuw wilde keizer Julianus bijvoorbeeld het heidendom herstellen, maar hij sneuvelde al na twee jaar. Later die eeuw werd onder het bewind van Theodosius het christendom tot staatsgodsdienst uitgeroepen, met alle gevolgen van dien. De Britse classica Catherine Nixey schreef hierover in haar boek Eeuwen van duisternis. De christelijke vernietiging van de klassieke cultuur. Zij wijst erop hoe de aanvankelijke tolerantie tegenover het christendom en later de erkenning ervan als staatsgodsdienst leidden tot de vernietiging van de klassieke cultuur die men als heidens bestempelde. Volgens Nixey gingen daarmee veel eeuwenoude kennis, religieuze pluraliteit en hoogstaand filosofisch en wetenschappelijk denken voor bijna duizend jaar of zelfs voorgoed verloren. Zoals de dialogen van Aristoteles en het grootste deel van de geschriften van Epicurus, Democritus en Aristarchus van Samos.
“Godsdienst, religie, heeft een centrale rol gespeeld in de menselijke geschiedenis, in hoe wij mensen geworden zijn tot wie we nu zijn,” schrijft Jurg. Dat is zeker het geval geweest voor Europa. De impact van religie op zowat alle domeinen van het leven is onmiskenbaar en vandaag nog steeds voelbaar. Het christendom heeft de seculiere grondslag van het Romeinse rechtssysteem aangepast aan christelijke normen, zeker in het huwelijksrecht. Het heeft zich opgeworpen als hoeder van goed en kwaad. Wie niet in God geloofde of de richtlijnen van de paus en andere geestelijke leiders naast zich neerlegde, werd verdacht van kwaadaardigheid. Jurg voegt er terecht aan toe dat het een groot misverstand is “dat alleen gelovigen zouden kunnen weten wat het verschil is tussen goed en kwaad”. Meer nog: het waren vaak pausen, kerkvaders en andere geestelijke leiders die het kwaad juist verdedigden, zoals de acceptatie van slavernij, de onderdrukking van de vrouw, het bestrijden van anders- en niet-gelovigen en het vervolgen van Joden, moslims en christenen die afweken van de kerkelijke dictaten. Ook die malicieuze visies, in het bijzonder over de positie van de vrouw, zijn nog steeds sterk aanwezig.
Er zijn natuurlijk uitzonderingen zoals de 4e-eeuwse bisschop Gregorius van Nyssa, die de slavernij verwierp en de vrouw in zekere mate op gelijke voet zette met de man. Jurg, die veel kennis heeft over de late oudheid, verwijst zelf naar de 6e-eeuwse paus Gregorius I en bespreekt hem in zijn interessante essay Leiderschap volgens Gregorius. Paus Gregorius I schreef het boek Regula pastoralis (Regel voor herders), waarin hij duidelijk maakt hoe een leider zich moet gedragen. Leiders moeten zelf het goede voorbeeld geven in hun leven, moeten luisteren naar kritiek van hun ondergeschikten, en het goede doen voor anderen (dus niet om zich verheven te voelen).
Misschien nog belangrijker is de regel van de innerlijke rechter waarnaar Jurg verwijst: “De rechter die jou kan beoordelen zit in jezelf.” Jurg schrijft dat de Regula eeuwenlang een enorme invloed heeft gehad, maar hielden die herders zich daar in de praktijk aan? Denk maar aan de moordzuchtige oproep van paus Urbanus II om het ‘heilige land’ te bevrijden. Of aan de pausen Lucius III en Gregorius IX, die de inquisitie oprichtten om mensen met een andere mening op te sporen en te bestraffen, wat vaak eindigde op de brandstapel. Of aan paus Pius XII, die publiek zweeg toen de Joden werden vervolgd, gedeporteerd en uitgeroeid in het hart van het christelijke Europa. Of aan de talloze geestelijken, tot bisschoppen toe, die zich vergrepen aan kinderen en hen seksueel mishandelden?
In 1976, toen Jurg tweeëntwintig jaar oud was, sloot hij zich aan bij de communistische partij (CPN). Dat had een bevlieging kunnen zijn, maar hij bleef lid tot 1986 en dat is merkwaardig voor iemand die aan de universiteit geschiedenis heeft gestudeerd. Hij schrijft dat hij hiervoor zelfs over zijn “weerzin tegen de onderdrukkende regimes in Oost-Europa” heen moest stappen. Hij wist dus van de gewelddadige onderdrukking door het Rode Leger van de volksopstand in Oost-Duitsland in 1953 waarbij tientallen mensen om het leven kwamen, van de Hongaarse Opstand in 1956 waarbij ongeveer drieduizend doden vielen, en van de Praagse Lente in 1968 waarbij 137 Tsjecho-Slowaakse burgers werden gedood. Keer op keer ging het om legitieme eisen van de bevolking voor vrije meningsuiting en meer democratie. Maar die kwamen er op bevel van het Kremlin niet.
Jurg moet toch kennis gehad hebben van de Samizdat, het ondergrondse netwerk van dissidente boeken in het Oostblok, die later ook in het Westen circuleerden, zoals De Goelag Archipel van Aleksandr Solzjenitsyn, De macht van de machtelozen van Václav Havel, Antipolitiek van György Konrád en vele andere werken. Hij moet ook geweten hebben dat Stalin een massamoordenaar was die in 1939 een geheim akkoord sloot met Hitler om Polen binnen te vallen en te verdelen. Al deze gebeurtenissen hebben de levens van miljoenen mensen beïnvloed en mee de loop van de geschiedenis van de 20e eeuw in bloed gekleurd. In 1980 bezocht Jurg Oost-Berlijn en merkte er de moedeloosheid op, maar het duurde nog zes jaar voor hij uit de CPN stapte. Dat begrijp ik niet en zijn essay hierover is ook geen schuldbekentenis.
Dat neemt niet weg dat de essays van Jurg de lezer doen nadenken. Hij is erudiet, zijn teksten zijn stilistisch sterk en gesteund door een indrukwekkende feitenkennis. Dat de geschiedenis zich niet exact zal herhalen, weten we. Maar er zijn wel lessen te trekken uit de parallellen die er ontegensprekelijk bestaan. Zo verwijst Jurg naar de Amerikaanse elite die zich in 1776 spiegelde aan de Romeinse republiek, maar die uiteindelijk plaatsmaakte voor een instabieler keizerrijk. “Staat dat ons ook te wachten,” vraagt hij zich retorisch af, en ja, met Trump gaan we die weg op. In zijn actuele essay Nieuwe wereld heeft hij het over de rol van migratie in de opkomst van Nederland als wereldmacht in de 17e eeuw. Tegenover het extreemrechtse discours dat het Vluchtelingenverdrag van 1951 moet ingeperkt worden, stelt hij dat vluchtelingen voor geweld altijd geholpen moeten worden. Dat hij als historicus lang verbleef in Arnhem is daar wellicht niet vreemd aan. Na de mislukte Slag om Arnhem in september 1944 werd de gehele burgerbevolking van de stad en omliggende dorpen door de Duitse bezetter gedwongen om de stad te verlaten. Ze werden gelukkig opgevangen in tal van andere Nederlandse steden en dorpen.
Een plan heeft de geschiedenis niet. We kunnen de wereld niet verbeteren door radicale utopieën na te streven, maar door stap voor stap “het lijden te verminderen, vermijdbaar kwaad te bestrijden, misstanden op te ruimen,” aldus Karl Popper, “en daarbij moeten we steeds de ogen openhouden voor de onvermijdelijke ongewilde gevolgen van ons ingrijpen, die we nooit geheel kunnen voorzien en die te vaak de balans van onze verbeteringen passief doen slaan.” (Karl Popper, De armoede van het historicisme, Het Spectrum, 1974, p. 9.)
Dirk Verhofstadt
Meer van Dirk Verhofstadt
