13 oktober 2026
2194 Een Aardse Odyssee
Valt de toekomst met enige geloofwaardigheid te voorspellen? Misschien niet. Misschien wél. Elk futuristisch, utopisch dan wel dystopisch schrijven gaat daar nochtans van uit. Ook Youri Blieck in ‘2194 een Aardse Odyssee’? “En wat aanvankelijk nog verliep volgens de gangbare voorspellingen van allerhande computersimulaties kwam al gauw in een niet te stoppen stroomversnelling terecht waarbij niemand zich nog aan enige voorspelling kon of wilde wagen.” (p.12) Zullen we in deze (onze?) apocalyptische tijden, én met onze eigensoortige overlevingsdrift, toch maar eens bekijken hoe een plausibele toekomst er kan uitzien? Volgens Blieck…
Back to the future?
Youri Blieck beschrijft in 2194 Een Aardse Odyssee hoe Leefgemeenschap Aarde er binnen 170 jaar aan toe zal zijn. Vanuit de rampzalige toestand van de aarde vandaag extrapoleert hij - zeer voorzichtig - wat het wordt in 2194. De opwarming van de aarde en het stijgen van de zeeniveaus spelen voor hem een prominente rol. 2194 Een Aardse Odyssee werd geen originele vertelling, maar kreeg wel een interessante insteek mee. Alle verweer tegen de dreiging van het water was tot dan min of meer succesvol. Tot in 2194 de dammen tóch breken. Zondvloed! De getroffen gebieden bevinden zich echter vooral in de westerse wereld. Bewoners moeten er op zoek naar een leefbare plek. Als dat niet ironisch omgekeerd is van wat we vandaag meemaken… En juist dat maakt 2194 interessant.
Want: wat zou er gebeuren als…? In 2194 net zo goed als vandaag: eco-migratie en overlevingstochten naar ‘veilige’ gebieden. Maar met deze ironische en cynische omkering: de getroffen gebieden situeren zich dan in het welstellende Westen. En Noord-Afrika - of all places! - wordt het Land van Belofte…
2194 Een Aardse Odyssee volgt Paul en zijn familie uit Avelgem op hun tocht naar het dan veilige Noord-Afrika. Gelijklopend zijn er ook de Amerikanen Chad en Larissa. Ze vertrekken hoopvol en vol verwachting op zoek naar een toekomst. Maar hun odyssee wordt een nachtmerrie… Paul en zijn familie raken tijdens hun vlucht verstrikt in de herkenbare wanpraktijken bij klimaatmigratie: mensensmokkel, afpersing, aanranding, geweld… Geen toevallige avontuurlijk actie-elementen, maar de kern van de politieke problematiek van het boek: klimaatmigratie is niet enkel een natuurprobleem.
En mochten we 2194 nu eens wél halen…
2194? Dat is slechts drie, vier generaties verder, zeg maar… Dat hebben we dus gehaald. Allicht het resultaat van 170 jaar milieu-inspanningen, recyclage, grondstoffenmanagement, technologische innovatie, demografische planning, klimaatcontrole. Of misschien ook weer niet… Want de dijken breken uiteindelijk tóch. Maar anders dan verwacht: het Westen wordt getroffen! En Noord-Afrika biedt een veilige haven.
2194, dus. En wat staat daar en dan te gebeuren? Of beter: wat staat onze achter-achter-kleinkinderen dan te wachten? Als zij er sowieso zullen zijn. Want Blieck is bezorgd over komende generaties. Een stuk van onszelf, ook al zijn dat vandaag verre onbekenden. Onbekend? Niet helemaal. Want wat blijkt? De mensen van de toekomst zijn zoals die van nu: pubers en jong adolescenten net zo goed verwend, lusteloos en weerbarstig als vandaag. Herkenbaar gelijkaardig als die van Avelgem of Jette nu. 150 jaar “vooruitgang” hebben ouders in 2194 niks bijgebracht over mentale wijsheid, volwassen zijn, of pedagogisch inzicht. Tja.
In diezelfde toekomst valt er ook weinig beterschap te verwachten van moraliteit en sociaal gedrag. 2194? Mensen zijn nog steeds mensen: booswichten, mensensmokkelaars, schurken, machtswellustelingen, uitbuiters, profiteurs, moordenaars… Blieck is wat dat betreft geen optimist of vooruitgangsdenker.
Dat treft. Want het overleven en bestaan van slechteriken en booswichten in 2194 is een conditio sine qua non voor een futuristische Aardse Odyssee vol goeden, schurken, misdaad en onrecht. En gedupeerden daarvan. Gaat 2194 dus over het onvermijdelijke van het kwaad? Is het een misdaadroman? Ook. Waarbij misschien deze vaststelling: de Mensheid in haar totaliteit zal er niet beter of humaner op worden. En toch. Want als lezer kijk je dan misschien hoopvol uit naar het einde van het verhaal: “Komt het allemaal wel goed?” Is er reden tot hopen? Waarbij het toch ook wel uitmaakt voor onszelf te beseffen dat we in hetzelfde schuitje zitten als we gezamenlijk de toekomst willen halen. Samen? Allicht. Maar toch: die andere Odysseus geraakte uiteindelijk ook thuis na heel wat turbulentie en tegenslag. En herstelde daarna de orde in Ithaka. Er is dus reden voor hoop.
Maar een toekomst voor de Mensheid? Een roman met die titel gaat over een Aardse Odyssee. Niet onbelangrijk. Want, mag je stellen: vroeg of laat overleeft de Aarde de Mensheid wel. Misschien eindigt de reis van de Mensheid dan wel in een zeer nabije toekomst, maar de Aarde blijft allicht wat langer op weg. Een Aardse Odyssee is geen menselijke odyssee. Of zullen we toch maar beter gokken op een Space Oddity? Met of zonder Major Tom...
Wakker worden in de wereld van 2194?
Hoop? Toch wel… Op 1 augustus 2194 richt president Etienne Muzumbura van de Centraal-Afrikaanse Unie der Republieken zich (met een bezwaard geweten en plaatsvervangende schaamte) “in naam van de huidige mensheid” (p. 159) tot de plenaire vergadering van de Statenbond: “We hebben ons eeuwenlang gefocust op voortdurende groei, met gebruik van alle mogelijke middelen die we hiertoe denken te moeten inzetten, principes van een ultiem vrije en zichzelf regulerende markt en van trickling down.” Terugkijkende ironie, cynisme en berisping uit de toekomst… Een profetische en humanistische oproep van Muzumbura uit de toekomst voor het heden. Duidelijk een kopie van de vele geïrriteerde (en irriterende) boodschappen tijdens hedendaagse (en voorbije) milieuconferenties. Een boodschap copy paste van morgen voor vandaag… Vol verwijten over onwil, laksheid, egoïsme, inertie en eigenbelang bij eerdere generaties. Wij, dus.
Vandaag, dus…
Want vandaag razen AI en andere megatechnologieën als eigenzinnige en demonische krachten over de aarde. Milieucatastrofen volgen elkaar op. Oorlogen over de controle op energie, technologie en productiemiddelen woeden steeds destructiever. Een losgeslagen pandemonium ‘zonder weg terug’ van destructieve krachten dringt zich emergent, weerbarstig en autocratisch op. Neemt het over… Wetenschappers, wereldleiders, goeroes en profeten kijken toe en stellen vast. Iedereen staat machteloos… Vandaag? Vandaag! Maar Youri Blieck vreest dat het niet veel anders zal zijn in 2194. Kroniek van een aangekondigde dood. Vanuit een apocalyptisch en turbulent heden doet Blieck voorspellingen over een toekomstige aarde. De geschiedenis herhaalt zich. Of beter nog: alles blijft bij hetzelfde. De Mensheid heeft niks geleerd uit de geschiedenis - wij zijn slechte leerlingen! – en voegt er ook niks aan toe. Wat heet “vooruitgang”? Toch hebben we 2194 gehaald. Welk doemdenken kan ons dan nog meer verontrusten? Blieck: de Aarde haalt sowieso de toekomst… Zeker. Maar hoe zullen onze achter-achter-kleinkinderen daar en dan geteisterd worden door nieuwe (herkenbare?) bedreigingen voor hún overleven?
2194
In 2194 heeft de menselijke technologie zich echter weinig ontwikkeld. Gezien de scherpte van het huidige debat over klimaattechnologie, AI, robotisering, transhumanisme, neurotechnologie, sociale media, kolonisatie van de ruimte zou men daarvoor in het boek meer aandacht kunnen verwachten. Hoe zal het daarmee in 2194 gesteld zijn? Blieck houdt het daarbij op veilige voorspellingen: ondanks weggespoelde kustlijnen, verdronken eilanden en ondergelopen stroombekkens is de Aardse Odyssee in 2194 nog min of meer onder controle. De Mensheid kan de dreiging nog steeds aan. Maar de technologie van vandaag blijkt dan te beperkt en ontoereikend. Blieck laat de menselijke technologie ook een weinige spectaculaire ontwikkeling maken. In 2194 is zij herkenbaar en vanzelfsprekend alledaags. Daarmee is de toekomst die hij schetst ook geen totaal vreemde wereld, maar slechts een uitvergrote variant van vandaag.
Maar zal het zelfbedrog van de toekomst dan ook gelijk zijn aan dat van nu? Met evenzovele holle oproepen? Terug naar Etienne Muzumbura: “Misschien is het hoog tijd dat we dit in vraag stellen en onze huidige problemen proberen te benaderen vanuit een volledig andere visie. We willen de wereld, onze planeet en ieders plaats erop, veiligstellen. En bovendien voor iedereen aangename levensomstandigheden creëren.” (p.162) Waar en wanneer hebben we dat nog gehoord… Zeker, de wereld van 2194 die Blieck schetst is op een naïeve manier herkenbaar en leefbaar, maar net daarom angstaanjagend en beklemmend. Technologie wordt er niet als een wonder ervaren, maar als een evident deel van het dagelijkse leven. Blieck stelt de toekomst niet voor als een wondere wereld vol spectaculaire sciencefiction. Zijn verhaal gaat vooral over wat er gebeurt wanneer mensen hun vrijheid, keuzes en verantwoordelijkheid steeds meer overlaten aan technologie.
Wie stuurt wie?
De toekomstige wereld van Blieck fungeert als een spiegel waarin actuele kwesties uitvergroot worden. Impliciet gaat het over de hoeveelheid macht die we aan technologie geven: kan die de maatschappelijke en menselijke problemen oplossen? Een ironische ondertoon in 2194 is: de mens denkt de technologie te beheersen, maar wordt er eigenlijk door gestuurd. En nog meer ambiguïteit: technologie is niet echt een vijand, maar biedt ook oplossingen en mogelijkheden. Wanneer efficiëntie, controle en technologische mogelijkheden echter dominanter worden dan menselijke autonomie en moraliteit stelt zich een probleem. Hoeveel vrijheid zijn mensen bereid op te geven voor veiligheid, comfort en vooruitgang? Laat dat nu toevallig aan de orde zijn in het debat over: hoeveel artificiële of superintelligentie kunnen de Mensheid en de Aarde aan.
En maakt technologie mensen dan zoveel “beter” zoals sommige vooruitgangsdenkers ons willen doen geloven? Blieck suggereert met 2194 van niet. Technologie kan immers veel problemen aanpakken, maar verandert niet zomaar menselijke hebzucht, machtsdrang, angst of behoefte aan controle. Eerder dan een lofzang op technologie maakt het 2194 tot een zoektocht naar de waarde van de mens die technologie gebruikt. De werkelijke uitdaging ligt niet zozeer in het ontwikkelen van ‘betere’ technologie, maar in de vraag welke waarden de mens ermee wil verdedigen.
Technologie heeft gaandeweg veel (menselijke) problemen opgelost, maar zorgt als vanouds ook voor nieuwe afhankelijkheden, machinaties en machtswellust. De toekomst zal dus niet zondermeer paradijselijk zijn: achter technologische vooruitgang blijven fundamenteel menselijk tekorten en fragiliteit te zitten. Aangestuurd door een drang om te overleven…
De toekomst is vandaag
De belangrijkste verdienste van de roman is dat hij doet nadenken over onze toekomst. Youri Blieck wil niet enkel een verhaal vertellen. Hij schuwt actiescènes, confrontaties en plotwendingen niet en gebruikt daarbij nogal wat belegen clichés, triviale stereotypen en redundante dialogen (“…alsof hij midden in een filmscenario zit…” (p.273). Maar Blieck wil ook uitleggen en overtuigen: wat is er aan de hand? Daarbij wordt de lezer soms wat té instap klaar en nadrukkelijk bij de hand genomen. Technologie, maatschappelijke structuren en achtergronden in 2194 blijven voor de bedoeling van een toekomstroman té hedendaags en herkenbaar. De toekomst blijkt een vertrouwde en toegankelijke plek. Aldus behoudt de wereld van 2194 een actuele en geloofwaardige onderlaag: hij is veel minder ver weg dan het jaartal doet vermoeden… 2194 Een Aardse Odyssee gaat niet zozeer over de toekomst, dan wel over vandaag. Dat is allicht ook de bedoeling van het boek. Maar waarbij Blieck wat te opvallend navigeert tussen moraliseren, sensibiliseren en betuttelen. De interessantste vraag die na het lezen blijft hangen is daarom niet hoe de toekomst er in 2194 zal uitzien. Wel welke elementen van die toekomst we vandaag aan het bouwen zijn. En welke keuzes ervoor kunnen zorgen dat onze toekomst er morgen menselijk zal uitzien. Welke lessen kan de toekomst ons leren?
Karel Van Dinter
