Charles Vergeer
Benny Madalijns
Non-fictie
  • 29 keer bekeken
  • minuten leestijd
  • Reacties

Waardering

19 november 2026 De muur vanzelfsprekendheid - Over het denken en leven van Cornelis Verhoeven
Van nature ben ik eerder een existentialist. Als student las ik de Franse denkers, met Jean-Paul Sartre en Albert Camus op kop. Van hen onthield ik dat een mens zijn leven niet kant-en-klaar aangereikt krijgt. Hij moet kiezen wat hij ervan maakt, en voor die keuze moet hij instaan. Kan zo iemand iets beginnen met een fenomenoloog, die vooral wil blijven stilstaan bij de dingen? Met die vraag las ik het boek waarin Charles Vergeer terugblikt op zijn leermeester, de Nederlandse filosoof Cornelis Verhoeven.
Vergeer opent met een jeugdherinnering die Verhoeven hem ooit toevertrouwde. Als kleine jongen wilde hij door een droogstaande duiker onder de weg voor de boerderij kruipen, maar halverwege raakte hij klem. Hij gilde tot zijn broer hem hoorde en hem eruit trok. Misschien, zei Verhoeven, was dat wel de situatie van de wijsbegeerte, en hij voegde eraan toe: “Plato wilde eruit, ik dook erin” (p. 7).
In de winter van 2025 gaf Vergeer in een Eindhovense boekhandel een cursus over Verhoeven, en na afloop vroeg men hem er een boek van te maken. Hij bracht er herinneringen, gebeurtenissen, gesprekken en gedachten in samen (pp. 7-8). Na de dood van Verhoeven verdween de aandacht voor hem “snel, veel te snel” (p. 8).
In zijn jonge jaren zag Vergeer op televisie “Sartre, tussen de mensen en met een megafoon” (p. 24). Die luidruchtige dwarsligger wilde de wereld veranderen. Verhoeven bleef liever staan kijken, bij een schaaltje: “De schaal staat omdat zij een voet heeft” (p. 25), schreef hij in 1960. Filosofie is voor hem “verwonderd stil blijven staan bij de dingen” (p. 9). Vergeer noteert zelf het bezwaar dat ik op de lippen had: “Is dit stil staan bij het water iets anders dan niet in het diepe durven?” (p. 27).
Als kunstwetenschapper genoot ik van de bladzijden waarop Vergeer dat stilstaan toelicht met een vijftiende-eeuwse preek over de Annunciatie, die hij aantrof bij de kunsthistoricus Michael Baxandall (p. 34). Maria overweegt er in alle rust wat haar gezegd is, terwijl de meditatie van de filosoof René Descartes “bijna een agressieve betekenis” krijgt (p. 36). Op de schilderijen van de Vlaamse Primitieven blijft zo’n tafereel veilig besloten in een tuintje of een binnenkamer. Bij Verhoeven is het decor veranderd: “Het lijkt wel of het toneel leeg is geworden en de denker daar wat staat met zijn schaal” (p. 38).
Is mijn existentialistische insteek daarmee verzoenbaar? Op het eerste gezicht niet, want Sartre vertrok in zijn lezing van 1945 uitgerekend van het “ik denk dus ik ben” van Descartes, waartegen Verhoeven zich keert. Toch wordt de afstand al lezend kleiner. In een vroege tekst noteerde Verhoeven: “De mens is als het ware een experiment, zijn bestaan is nooit vanzelfsprekend” (p. 76). Die zin kan een existentialist zo ondertekenen, en ze verklaart meteen de titel van dit boek. Verhoeven bekende zelf dat de blinde vlek van zijn denken “het verlangen was om echt te bestaan”, en hij wist waar dat vandaan kwam: “Maar omdat ik geen moeder heb gehad, heb ik nooit mijn eigen emoties leren kennen, heb ik mezelf niet kunnen kennen” (p. 57).
In zijn kamer hing een paneel van twee oude houten luiken, die altijd gesloten waren. Wie ze opende, zag de blinde muur. “De blik op mijn identiteit,” antwoordde hij toen Vergeer ernaar vroeg (p. 58). Vergeer noemt ook Le Mur, de verhalenbundel van Sartre uit 1939 (p. 79). Daarin wacht een mens op zijn terechtstelling. Bij Sartre wordt iemand tegen die muur gezet, bij Verhoeven doet iemand de luiken open om ernaar te kijken. Het blijft naar mijn gevoel dezelfde muur. Toch.
Voor de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben was een oude Romeinse muur het einde van zijn blikveld, terwijl erachter een gezin leefde dat hij soms op het pleintje ontmoette: “Het is als de grot van Plato” (pp. 77-78). Vergeer wijst erop dat Plato begint met ide, kijk, en dat de woning in de Griekse tekst “wijd en helemaal open” staat (pp. 87-88). Ketens zijn er wel, zoals hij zelf aanhaalt (p. 80), maar ik onthoud wat hij Plato laat zeggen: “Laat je niet opsluiten” (p. 88). Ook niet, voeg ik eraan toe, in het eigen gelijk.
“En steeds weer slaan filosofen spijkers in de muur vanzelfsprekendheid,” schrijft Vergeer, en steeds weer vallen ze op de grond (p. 118). Op een poster van René Magritte bij een van zijn hoogleraren hing een hoed aan een kleerhanger, de kleerhanger aan een spijker en de spijker aan niets (p. 114).
Op p. 120 drukt Vergeer een foto af van drie antieke spijkers die Verhoeven in Rome vond. Bij dat beeld stokte mijn adem. Toen ik ooit door Auschwitz liep, zag ik ook zo’n spijkers liggen, drie stuks. Dat realiseer ik me nu pas. Als opgeleid archeoloog weet ik dat je met een vondst zonder vindplaats weinig kunt aanvangen. Vergeer schrijft over een verschijnsel: “het roept een wereld op” (p. 72). De ene spijker roept Rome op, de andere het vernietigingskamp. Bij de eerste kan ik stilstaan in verwondering, bij de tweede alleen met een schok. “Die spijker weerlegt ook al mijn filosofische, politieke, ethische of andere gedachten,” lees ik (p. 118). Verzoenbaar zijn de fenomenoloog en de existentialist dus waarschijnlijk wel. De eerste blijft bij het ding staan, de tweede vraagt in welke wereld het hoort en wat hij daarmee moet doen.
Mijns inziens kan ook een vrijdenker hier zijn voordeel mee doen. Volgens Vergeer is cogito in het Latijn in de eerste plaats een juridisch begrip: de cogitationes zijn de onderzoeken die een rechter instelt naar de daden van de aangeklaagde (p. 11). Aan de twijfel van Descartes heb ik veel te danken, maar wie onderzoekt als een rechter, weet vaak al wat hij zal vinden. Verhoeven daarentegen blijft bij zijn schaaltje “eerder wat schuw en het ding in haar waarde latend” staan (p. 51). Hij noemt de filosofie “de hardnekkige langzaamheid”, die uitgaat “naar alle kanten” (p. 19), dus ook naar mijn eigen zekerheden.
Als vrijzinnig humanist koester ik de uitspraak van de Griekse sofist Protagoras dat de mens de maat van alle dingen is, en daar hoort nu eenmaal een beeld bij: de naakte man met gespreide armen en benen die Leonardo da Vinci in een cirkel en een vierkant tekende. Vergeer drukt die tekening af (p. 71) en leest ze tegen de haren in. Het vierkant heeft de mens zelf bedacht, want “in de natuur komt de rechte lijn niet voor”, en het dient om hem “houvast te geven, vast te houden, op te sluiten” (p. 70). Wie de maat is, hoeft daarom nog niet van alles de maat te nemen. Vergeer beschrijft oude stadskernen met “een menselijke maat” (p. 40), en daartegenover de blik van de makelaar die een huis op zijn waarde schat (p. 69).
Het liefst las ik het stuk over de twee werelden. Verhoeven wijst de gedachte af dat er achter deze wereld een ware wereld zou liggen (p. 80), en Vergeer vat dat samen: “Verlang niet, reik niet naar een andere wereld, bedenk ze niet en hecht er geen geloof aan” (p. 84). Zelf werd Verhoeven steeds “allergischer voor elke verwijzing naar God” (p. 85). Verwondering heeft geen god nodig.
Soms merkte ik dat dit boek uit een cursus voortkomt: de genummerde opmerkingen over het cogito (pp. 9-12) las ik als lesnotities, en wie geen Latijn of Grieks kent, moet af en toe doorbijten. Ik vraag me ook af of bouwen en componeren vóór Descartes wel zo verbonden waren met “een natuurlijke orde” (p. 45), want ook een middeleeuwse bouwmeester rekende en legde de steen zijn maat op. Daar staat tegenover dat Vergeer helder schrijft en dat ik zijn leermeester blijf horen.
Vergeer besluit zijn boek met een zin van Verhoeven over de filosofie: “Die poging duurt voort, omdat zij telkens mislukt” (p. 145). Die zin zou niet misstaan in De mythe van Sisyphus van Camus. Ben ik na deze lectuur minder existentialist geworden? Ik denk het niet. Wel kruip ik voortaan graag even mee in die duiker. Dat er niet altijd een ‘broer’ zal zijn om me er op tijd uit te trekken, wist ik al van Sartre.

Benny Madalijns
Charles Vergeer
Benny Madalijns
Non-fictie
Madalijns is doctor in de Letteren en Wijsbegeerte (VUB) en auteur van een beperkt en bewust selectief gepubliceerd oeuvre op het snijvlak van filosofie, literatuur en kunst. Daarnaast ontwikkelt hij een beeldende praktijk als schilder en collagist, in voortdurende wisselwerking met zijn schrijfwerk. Hij publiceert essays en reflecties op zijn blog Wemelende Kantlijnen. (Foto: Jean Cosyn - VUB)
_Benny Madalijns -
Meer van Benny Madalijns

_Van zelfde auteur

_Nieuwste recensies

Bekijk alle nieuwe recensies