8 januari 2026
De liberale westerse democratie. Kroniek van een aangekondigde dood
Na WO II scandeerde men unisono: nooit meer oorlog. Zelden zoveel eensgezindheid vernomen en die viel vrijwel onmiddellijk uiteen in een communistisch en een westers kamp.
Het verhaal kennen we: het Sovjetrijk stortte in onder z'n eigen ontwerpfouten en de USA nam het unilaterale wereldleiderschap op zich. Onder de vlag van de Pax Americana gingen ze overal ter wereld vrede stichten en al of niet verkozen dictators uitschakelen of dwarszitten. Die levens- en geldverslindende interventies werden voor het kiesvee versuikerd met verhalen over Waarden en Nobele Idealen. Intern rook het echter naar olie, aanvoerroutes, ruwe grondstoffen en zeldzame metalen. Het waren vooral de handelaars in belangen, de lobbyisten die een penetrante geur van hypocrisie verspreidden.
Francis Fukuyama decreteerde in 1992 'het einde van de geschiedenis' en riep het Westen uit tot winnaar van de Koude Oorlog. Hij zag het nadien zelf in en het is u waarschijnlijk ook al opgevallen dat dat verhaal misschien iets te enthousiast geformuleerd was. Een vorm van wishful thinking op speed. Het was precies deze triomfantelijke roes die de kiem legde voor een blindheid die we vandaag nog steeds niet kwijt zijn.
_Waar is het beginnen mislopen?
Ik ben me er heel goed van bewust dat zo'n extreem complex probleem niet in enkele paragrafen te duiden valt. Maar binnen de bescheiden ambities van een column hoop ik enkele invalshoeken te leveren die de Grote Zekerheden aan beide kanten van het spectrum kunnen milderen. Hoewel Europees links en de Amerikaanse democraten uiteraard niet hetzelfde zijn, bestaat er een parallel tussen hun beider falen. Dat falen zit niet zozeer in de statistieken – er zijn zelfs meer democratieën dan vroeger –, maar in een totaal gebrek aan zelfinzicht. Ze lijken niet te begrijpen dat de manier waarop zij hun nochtans respectabele idealen aan de man brachten, averechts werkte. De kosten en baten van de globalisering en van die hooggestemde idealen werden immers niet gelijkmatig verdeeld.
Het gaat uiteraard niet over één enkele barst in de unilaterale wereld, maar de terugtrekking van de VS uit Irak na de val van Sadam Hussein creëerde een machtsvacuüm. Dat gaf ISIS de kans om te floreren. De groep verspreidde zich naar Syrië en kon daar opereren, deels door het gebrek aan eensgezindheid van de internationale gemeenschap en deels door de aarzeling van de USA, over het Assad-regime. Die terughoudendheid werd gretig benut door Rusland om zich, na de, zeer slecht verteerde, val van het Sovjetrijk, opnieuw op het wereldtoneel te hijsen. Aan de andere kant van de wereld genas China, schijnbaar rustig op de achtergrond, van de al even slecht verteerde 'Eeuw van Vernedering' tussen 1839 en 1939. Terwijl het Oosten zich herpakte via rauwe geopolitiek, verschanste het Westen zich achter een borstwering van morele superioriteit.
In de imperialistische overtuiging dat de hele wereld op het Westen zou gaan lijken, verhief de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens zich van een nobel streefdoel naar een onfeilbaar dogma. Wie de praktische uitwerking ervan bevroeg – bijvoorbeeld op vlak van migratie of soevereiniteit – werd niet langer als politiek tegenstander, maar als moreel minderwaardig beschouwd. Vooral dat Universele was opnieuw een geval van zelfoverschatting en wishful thinking dat we wel vaker zien bij degenen die ervan overtuigd zijn dat ze aan de Goede kant van de geschiedenis staan. De weg van de moral high ground naar de minachting voor de 'deplorables' bleek gevaarlijk kort.
Het Westen blijft zichzelf wijsmaken dat zij de dominante kracht is die het enige en universaliseerbare moreel kompas in handen heeft. Het focust zich volop op de interne cultuuroorlogen, terwijl de wereld gestaag verder draait zonder zich veel gelegen te laten aan een door het Westen opgelegde ethiek. Immers, die wereld heeft geen regering; is dus eigenlijk, hoewel er wel allerlei, moeizaam toegepaste, regels en afspraken zijn, een soort anarchie. We leefden in de illusie dat de Verenigde Naties het globale geweten vormden. Hoewel de levensomstandigheden en individuele rechten statistisch gezien in veel regio's verbeterden, bleek de handhavingsmacht van de internationale gemeenschap vaak een papieren tijger.
En toen … Niettegenstaande alle signalen, werden we, verbaasd en verontwaardigd, wakker in een nieuwe wereld. Of je het nu een terugkerende boemerang noemt, een zweer die openbarst of nog iets anders, mag u zelf kiezen, maar het feit blijft dat op 5 november 2024 de Amerikanen een dystopische kleuter tot 47ste president van de Verenigde Staten verkozen. Wellicht klinkt het cynisch, maar misschien moeten we wel blij zijn met zo'n schok want dat levert, merkwaardig genoeg in al zijn onvoorspelbaarheid, ook het voordeel van de duidelijkheid. Voor ons was de schok vooral voelbaar toen de nucleaire paraplu werd dichtgeklapt en Europa, qua zelfverdediging, helemaal nergens bleek te staan nadat al onze energie was opgegaan in met deugdzaamheid gevulde agenda's. En niet te vergeten, in zwaarwichtige beslissingen over plastiek dopjes op plastiek flessen, terwijl de wereld op kantelen staat.
Dat de bestaande orde ooit zou instorten, stond in de sterren geschreven. Maar de herverkiezing van Trump is niet louter het resultaat van verre, geopolitieke verschuivingen boven ons hoofd. Het is het ultieme symptoom van de blinde vlek die ook Europees links en onze eigen beleidsmakers gijzelt: de totale vervreemding van de realiteit van de gewone man.
Terwijl de progressieve elite zich verloor in de esthetiek van de eigen deugdzaamheid en het micromanagen van het morele gedrag van de burger, groeide daaronder een diep gevoelde uitsluiting. De blinde vlek is dit: men zag de weerstand tegen globalisering of migratie niet als een legitiem politiek signaal, maar als een moreel defect dat bestraft moest worden. Door die minachting hebben de architecten van de liberale droom hun eigen fundamenten ondergraven. In ons eigen kikkerlandje zien we exact hetzelfde: een overheid die de wereld wil redden met regeltjes, maar vergeet de veiligheid en de identiteit van haar eigen biotoop te waarborgen. Trump is niet de oorzaak van de crisis; hij is de spiegel waarin het Westen weigert te kijken.
Disclaimer: kritiek op mijn columns heeft vaak de vorm: 'Jamaar, what about …' Of ook: mijn kritiek op deel van X: 'Jamaar, X heeft ook dit en dat goed gedaan.' Élke complexe materie, dus ook deze crisis, heeft meer dan één oorzaak. De crisis waar we vandaag middenin zitten is geen tijdelijke dip in de conjunctuur, maar een fundamentele systeemcrisis. Het is de ontmaskering van de illusie dat de liberale democratie de natuurlijke eindtoestand van de mensheid is. Terwijl autocratieën elders de macht grijpen, vreet in het Westen een interne vertrouwensbreuk aan de fundamenten van ons bestel.