Een groot succes was A Sand County Almanac aanvankelijk niet, ook niet in de Verenigde Staten. Dat veranderde in de jaren zestig en zeventig, wanneer natuur en leefmilieu plots niet meer weg te denken waren uit de maatschappelijke debatten. Vanuit Amerika stak een groene golf van contestatie de Atlantische Oceaan over. In Europa nam de ontluikende milieubeweging gretig kennis van die import, gaande van Rachel Carsons Silent Spring tot Paul Ehrlichs The Population Bomb, al waren er ook publicaties van eigen bodem die mee de beweging vooruit stuwden. Tot die laatste behoorde het Rapport van de Club van Rome, waarvan ik de uitgave als Aula-pocket verslond. Als babyboomer raakte ik meegezogen in de lokale natuur- en milieubeweging, maar pas in de vroege jaren 1990 – of toch al wat vroeger? – leerde ik Aldo Leopold kennen. In een tweedehands exemplaar van The Subversive Science, een bundel met 36 bijdragen over ecologie die ik in Nederland had gevonden, las ik The Land Ethic. Dit afsluitende hoofdstuk van A Sand County Almanac bevat Leopolds aanzet tot een milieu-ethiek. Die pagina's troffen mij als de beste van de hele reader.

Het duurde nog enige tijd voor ik – alweer toevallig – tijdens het jaarlijkse Boekenfestijn in december in Flanders Expo (Gent) een stapeltje exemplaren van de Ballantine-pocketeditie van de Almanac zag liggen. Dat was het opstapje naar een bijzondere leeservaring, een kennismaking met heerlijke natuurbeschrijvingen en tal van uitdagende ideeën, waarnaar ik nadien altijd ben blijven teruggrijpen. Ik leerde een auteur kennen met gedeelde aandacht voor schoonheid en ecologie die worstelt met een groot historisch besef van verlies van landschappen en biodiversiteit, maar dat verhindert hem blijkbaar niet om hoopvol te blijven strijden voor een kentering. De verhalen van de veelzijdige naturalist, wetenschapper en poëet monden uit in een grenzen verleggende milieu-ethiek: 'Kortom, een milieu-ethiek verandert de positie en de rol van Homo sapiens van veroveraar van de landgemeenschap in gewoon lid en burger ervan.'

Jawel, mijn ontdekking van Aldo Leopold kwam rijkelijk laat en was deels gewoon toeval, maar wat dan gedacht van al die pleitbezorgers en actievelingen in de milieubeweging in de Lage Landen die, zo merkte ik tijdens allerlei contacten, heel vaak meer vertrouwd waren met Leopold II dan met Aldo Leopold. Een uitzondering was filosoof Johan Braeckman die, terug van een studieverblijf in de Verenigde Staten, tijdens een lezing over milieufilosofie op de Blandijnberg in Gent uitgebreid inging op Leopolds milieu-ethiek. Dat moet in 1994 geweest zijn. Na de lezing raakten we kort in gesprek en in de volgende weken tastten we zelfs even de mogelijkheid af om de Almanac in het Nederlands te vertalen. Daar kwam in die periode niets van terecht.

In de volgende dertig jaar bleef ik mensen in mijn omgeving nu en dan bestoken met een 'mini-enquête', peilend naar hun kennis van Aldo Leopold en zijn land ethic. De resultaten waren doorgaans bedroevend, ook bij wie vlot meepraatte over Rachel Carson, Henry Thoreau of John Muir. Om de een of andere reden was de Atlantische Oceaan voor Leopold te diep of te breed. Was de titel van zijn boek wellicht te wollig om de voorvechters voor een gezonder leefmilieu en een rijkere natuur te overtuigen om het te lezen? Of werd de inhoud wellicht ervaren als te Amerikaans en te weinig relevant voor de wildernisloze Lage Landen?

Wat de reden ook mag geweest zijn, aanvang 2025 werd ik overvallen door het bericht dat enkele maanden eerder Denken als een berg was gepubliceerd, de Nederlandse vertaling van de Almanac. Johan Braeckman had uiteindelijk zijn voornemen gerealiseerd. De vertaling bevat een door hem geschreven inleiding tot het leven en werk van Leopold. Joris Capenberghs vertaalde, ecoloog Hans Van Dyck schreef een nawoord. Was het tij eindelijk aan het keren? Wat Uitgeverij Noordboek precies motiveerde om de vertaling uit te geven, weet ik niet. Ik neem aan dat de toenemende belangstelling voor 'nieuwe natuur' en natuurontwikkeling er voor iets tussen zat. Ik koester nu de hoop dat ik straks misschien mijn mini-enquête kan laten rusten en dat Aldo Leopold binnenkort dan toch een ruimere bekendheid en waardering zal genieten. De boeken van Vogt en Osborn hebben hun tijd gehad, met dank voor de rol die ze hebben gespeeld bij het op gang trekken van de milieubeweging, maar laat ze nu gerust bestoffen; ze zijn enkel nog relevant voor historici. Denken als een berg daarentegen heeft driekwart eeuw na de oorspronkelijke Engelstalige uitgave verbazingwekkend weinig van zijn literaire frisheid verloren. En inhoudelijk? Hier en daar een ietsje gedateerd natuurlijk – ecologie is geen verstarde wetenschap – maar qua ideeën in grote lijnen intact en nog altijd actueel en uitdagend subversief.

Aldo Leopold (2024). Denken als een berg. Gorredijk: Uitgeverij Noordboek.
 
Lees hier ook de recensie door Floris Van den Berg van Denken als een berg.