29 april 2026
Het dichtershart #1: Peter Verhelst, 'Nachtatlas'
In de nieuwe rubriek 'Het dichtershart' presenteert meermaals bekroond dichter en poëzierecensent Paul Demets nieuwe poëziebundels die de liefhebbers niet onberoerd zullen laten. In deze rubriek wil Paul 'de lezer de bloedstroom van een gedicht laten voelen, voortgestuwd door het dichtershart'.
Nachtatlas
_Peter Verhelst, 'Nachtatlas'
Soms weten we niet meer of we nog leven of niet.
Op het eiland zijn we op zoek gegaan naar het centrum,
de uitpuilende navel, om er de bron te vinden
van ons verlangen, dus van onze angst, dus van onze dood,
om ons daaraan te laven.
de uitpuilende navel, om er de bron te vinden
van ons verlangen, dus van onze angst, dus van onze dood,
om ons daaraan te laven.
We vonden een gebouw, maar het bleek een doos
zonder ingang. En dus geen doos. En geen gebouw
maar een berg. In de vorm van een tempel
zonder god. En dus geen tempel, maar een droom
zonder ingang. En dus geen doos. En geen gebouw
maar een berg. In de vorm van een tempel
zonder god. En dus geen tempel, maar een droom
die zich herhaalde en herhaalde tot hij een huis werd
voor ons verlangen naar een huis. Een doel
maar geen doel. Iets als een huis dat van binnenuit opbrandde,
verkoolde. Zwarte dobbelsteen zonder ogen.
voor ons verlangen naar een huis. Een doel
maar geen doel. Iets als een huis dat van binnenuit opbrandde,
verkoolde. Zwarte dobbelsteen zonder ogen.
Nadat we niet langer op zoek waren naar het centrum
bleek de navel uiteindelijk een meer,
gevuld met water.
bleek de navel uiteindelijk een meer,
gevuld met water.
De opvliegende zwerm flamingo's
hees zichzelf als een gigantische, rozerode doek
uit het water op – het was geen meer maar een gat.
hees zichzelf als een gigantische, rozerode doek
uit het water op – het was geen meer maar een gat.
Soms weten we niet of we wakker zijn of dromen dat we vallen.
Peter Verhelst
Peter Verhelst © Stefan Vanfleteren
_Wakker zijn of dromen dat we vallen
In tijden waarin wereldleiders elkaar beconcurreren door 'nee' te zeggen tegen vredesakkoorden, door te dreigen om een volledig volk te verdrijven of te vernietigen, is de oproep om 'ja' te zeggen bijna een politieke daad. Het is wat Peter Verhelst doet in het openingsgedicht van zijn bundel Nachtatlas. Daarin houdt hij een pleidooi voor stilte, die een lichamelijk, sensueel karakter krijgt: 'red mij met je op mij plaatsnemende, je van tenen tot vingertoppen tot hoofdkruin op mij uitstrekkende heupwiegende stilte'. Niet de stilte van de passiviteit, maar van het samenvallen met elkaar. Politici, kom daar maar eens om.
Wat kunnen we doen als we de wereld zoals hij zich vandaag aan ons voordoet niet kunnen veranderen? Het gevoel van onmacht is groot. Peter Verhelst laat door zijn gedichten naar het ongrijpbare reiken. Het besef van vergankelijkheid is groot in Nachtatlas. De bundel als geheel is een vorm van rouwverwerking die we op persoonlijk, maar net zo goed op maatschappelijk niveau kunnen interpreteren. De gedichten in de eerste twee delen wapenen de lezer tegen de dood, de ultieme vergankelijkheid, De dood wordt in het derde deel aangeroepen, uitgescholden, vervloekt en verwelkomd als een vriend en vijand tegelijk. Dat deel heeft een beroemde versregel van Dylan Thomas als motto: 'Tegen het uitdoven van het licht'. Thomas roept op om niet toe te geven en zich tegen dat uitdoven te verzetten.
Peter Verhelst bezorgt ons in de eerste twee delen middelen om ons te verzetten: er is de liefde natuurlijk. Het opzoeken van de stilte ook. We moeten de stilte beluisteren, want die zal revitaliseren: 'Leg er je oor tegen aan./ Niet de vacht/ maar het lichaam onder de vacht, kracht purend./ Uit het oude verkoolde/ zal dat nieuwe lichaam zich tevoorschijn wringen.'
Peter Verhelst bezorgt ons in de eerste twee delen middelen om ons te verzetten: er is de liefde natuurlijk. Het opzoeken van de stilte ook. We moeten de stilte beluisteren, want die zal revitaliseren: 'Leg er je oor tegen aan./ Niet de vacht/ maar het lichaam onder de vacht, kracht purend./ Uit het oude verkoolde/ zal dat nieuwe lichaam zich tevoorschijn wringen.'
Wanneer we ons terugtrekken in een soort staat die balanceert tussen er zijn en er niet zijn, zoals in het gedicht dat ik hier integraal citeer, op zoek naar ons verlangen, vinden we wellicht niets materieels, zoals Verhelst aangeeft: geen gebouw, geen doos, geen berg in de vorm van een tempel, maar 'een droom/ die zich herhaalde en herhaalde tot hij een huis werd/ voor ons verlangen naar een huis'. Verhelst vat prachtig het samenvallen van mens en natuur, als uitkomst van die zoektocht: de navel blijkt uiteindelijk een meer, gevuld met water.
De wereld zal er niet door gered worden, maar het is een bijzondere ervaring: hoe Peter Verhelst ons met zijn taal optilt uit de werkelijkheid, zodat we niet meer weten 'of we wakker zijn of dromen dat we vallen'.
Peter Verhelst, Nachtatlas, De Bezige Bij, Amsterdam