17 juni 2026
Survival van de irritantste
Onze zoektocht naar geluk: er is al menig boek over geschreven en hoe het te worden is een van de belangrijkste levensvragen van de mens. Zo goed als elke levensbeschouwelijke ideologie behandelt dit thema en menig groot denker ontwikkelde er een visie over. En toch, al die visies ten spijt blijkt geluk voor velen van ons een fragiel en vluchtig gevoel.
Als we geluk vanuit een evolutionair standpunt bekijken, kan ons dit niet verwonderen. Een status van langdurig geluk ervaren, dat zal biologisch eerder onwaarschijnlijk zijn. Simpelweg omdat er veel voordelen zijn aan niet langdurig gelukkig zijn. Geen alledaagse boodschap, dus laat me de argumentatie even uitwerken aan de hand van een voorbeeld. Stel dat er ooit drie groepen voorlopers waren van de moderne mens. Ze zijn biologisch bijna identiek aan elkaar, maar groep A is genetisch aangelegd om enorm gelukkig te zijn, groep B is voorbestemd om zo gelukkig te zijn als de hedendaagse mens en groep C is een bende pessimisten die de wereld ervaart als een gevaarlijke plaats. In simplistische biologische termen uitgedrukt: individuen uit groep A krijgen ladingen serotonine en andere gelukshormonen in hun hersenen en zeer zelden cortisol of hormonen die ons stresseren en ons in hoge dosissen ongelukkig maken. Voor groep C is dat het omgekeerde en groep B hangt ertussenin. Je kan terecht bediscussiëren dat gelukkig zijn niet alleen afhankelijk is van allerhande hormonen, maar ze zijn er wel de draaiende motor van.
Laat ons deze drie groepen nu eens plaatsen in een evolutionair gedachte-experiment. Groep A is enorm gelukkig en ondervindt heel weinig negatieve gevoelens. Dat betekent dat hun intern alarm, dat zich uit in zaken zoals stress, angst en wantrouwen, minder scherp staat. Het is geen volledige lijst, maar ik denk dat we het er allen over eens kunnen zijn dat die emoties niet direct helpen bij gelukkig zijn.
Groep C heeft een overactief intern alarm: ze zijn altijd gestresseerd, paranoïde, gedreven door angst en afschuw van hun omgeving waardoor ze situaties vaak als problematisch ervaren. Exact het type mensen waarmee je liever niet op groepsreis gaat.
Groep B heeft een meer uitgebalanceerd niveau van geluk. Ze kunnen relaxen en genieten van allerhande zaken in het leven, maar als hun levensomstandigheden verslechteren of er is een potentieel gevaar dan is er wel degelijk een scherp intern alarm dat getriggerd wordt.
Wat gebeurt er als onze drie prehistorische groepen eten aan het zoeken zijn en ze horen brekende twijgjes en geritsel in een naburige struik? Groep A zal eerder gerust zijn dat het iets onschuldig is en reageert weinig gealarmeerd. Groep B is meer op zijn hoede en analyseert de zaak op potentieel gevaar. Groep C stuift er in paniek vandoor om zich in veiligheid te brengen zonder verder nadenken. Negen op de tien gevallen is de situatie onschuldig: groep A kan rustig verder voedsel verzamelen en eet goed die avond. Groep B ook, al zijn ze minder op hun gemak en misschien geneigd om de plaats sneller te verlaten. Groep C moet ergens anders op zoek naar eten en zal meer hongerlijden.
Het scenario heeft tot nu toe de meest positieve uitkomst voor groep A. Dat verandert abrupt als na dertig valse alarmen er een groep sabeltandtijgers door de bosjes sluipt. Op dat moment zal menig individu van groep A gereduceerd worden tot sabeltandtijgersnack en dat is niet bepaald bevorderend voor de kans dat je genen verder verspreid worden.
Groep B, die wel op zijn hoede was, zal het er beter vanaf brengen door een defensieve groepshouding op te nemen of alsnog de benen te nemen. Groep C, die was er al vandoor alvorens de tijgers goed en wel in positie waren. Op lange termijn is het waarschijnlijk dat groep B de meeste nakomelingen krijgt gezien ze de beste balans hebben tussen voldoende eten verzamelen en zelf niet op het menu belanden.
Denk daar de volgende keer aan als je je rusteloos voelt of niet tevreden bent met je leven, hoewel je daar objectief niet direct een reden voor kan vinden. Die ontevredenheid voelt irritant aan, maar is verbonden aan een overlevingsmechanisme. Dankzij miljoenen jaren evolutionaire druk op onze voorgangers zit het diep in onze neurologie gebakken om niet al te tevreden, gelukkig of voldaan te zijn. Het is aannemelijk dat die gelukzalige voorgangers weggeconcurreerd werden door hun alerte, gestresseerde soortgenoten. Je kan dat misschien een deprimerende gedachte vinden, maar dat hoeft het niet te zijn. Ja, we zijn een dier met een lichaam dat niet is aangepast voor langdurig geluk. Maar begrip over onze afkomst en biologische status kan net een troost zijn als je geconfronteerd wordt met de effecten ervan. We zijn immers allen een product van evolutie en in dit geval zijn we daardoor wat irritanter dan je spontaan zou hopen.
_Leestip
Randolph Nesse: Het nut van angst en somberheid. Inzichten uit de evolutionaire psychiatrie (Nieuwezijds, 2020)