23 juni 2026
Warme droevenis
Over Elizabeth Strout, 'The Things We Never Say'
So blind we humans are – so blind. To each other and to ourselves, moving through life as though through shadows, putting out a hand in the dark and thinking we have touched someone. And maybe we have, as Artie did with Rhonda Lazarre that day. But mostly we travel through life unsighted, grasping only the smallest details of one another’s selves, including our own. Thinking all the while that we can see. (p.57)
Bij het solo pianostuk Arcadia van Joep Beving weet ik niet of ik schoonheid of melancholische pijn moet voelen. Ik word heen en weer geslingerd tussen vrolijke noten en tragische treurigheid die zich beide in mijn ziel boren. Beving speelt geen muziek; hij componeert en communiceert complexe emoties. Hij laat je gevoelens, soms tegenstrijdige gevoelens, ervaren en brengt je in verwarring. Als je naar Bevings muziek luistert terwijl je leest in The Things We Never Say (2026) van de Amerikaanse schrijfster Elizabeth Strout zou je zo maar in tranen kunnen uitbarsten, niet wetend of je treurig bent of geraakt door schoonheid.
Leraar Artie zit na de lessen nog in zijn klaslokaal wanneer hij iets op de gang hoort. Hij gaat kijken en ziet zijn leerling Danny bezig Fuck You als graffiti op de muur aan te brengen. Danny verstijft van schrik. Artie nodigt Danny uit in het lokaal. Artie zegt dat hij hem niet aan zal aangeven, dat hij zelf ook vaak Fuck you! tegen de wereld wil schreeuwen, maar dat hij het in zijn hoofd doet. Samen maken ze de muur schoon. Dat is een voorbeeld van Artie Dams warme persoonlijkheid die een grote inspiratie vormt voor de leerlingen. Hij is die leraar die leerlingen weet te raken en hun een duwtje om richting te geven aan hun leven. Zijn oud-leerlingen sturen hem bedankbriefjes die hij in een doos op zolder bewaart.
Toch gaat het mentaal niet goed met Artie. Hij loopt rond met suïcidale gedachten. Hij wil een einde maken aan zijn leven, maar hij wil niemand opschepen met de nare gevolgen van zijn zelfmoord. Als hij tijdens een solozeiltocht bijna verdrinkt en op het nippertje wordt gered, verdwijnt zijn zelfmoordneiging, maar niet zijn teleurstelling. Hij heeft het gevoel alsof de wereld, de mensen om hem heen, nep zijn, onoprecht, dat er veel dingen zijn die ze niet vertellen. Arties wereld wankelt wanneer zijn zoon hem confronteert met een brief van een familievriend die op zijn sterfbed schrijft dat hij de biologische vader van Arties zoon is.
In The Things We Never Say is elke zin raak. Het is een compacte roman beladen met complexe emoties. Ik las de roman twee keer na elkaar, maar telkens slechts enkele bladzijden. Ik moest de gebeurtenissen en vooral de emoties op mij in laten werken en wou ze de ruimte geven die ze verdienen.
Artie is een man van middelbare leeftijd die het goed voor elkaar heeft. Hij is een gewaardeerde leraar geschiedenis op een public high school. Hij is gek op zijn zoon, en hij kan, op het oog althans, het goed met zijn vrouw vinden. Zij komt uit een vooraanstaande en rijke familie en zij wonen in het riante familiehuis pal aan de oceaan boven Boston. De roman speelt zich af rondom de Amerikaanse presidentsverkiezing in 2024. Artie is verbouwereerd wanneer Trump (die niet bij naam genoemd wordt) wint. ‘His country was committing suicide.’ (p. 190) Hij belt met zijn zoon Rob die het met hem eens is: ‘We are fucked!’. Artie is een liberaal-democraat die gelooft in de idealen van gelijkheid waarop Amerika is gegrondvest. Hij doceert over de Amerikaanse burgeroorlog (1861-1865) waarin de afschaffing van de slavernij een belangrijke rol speelde.
Arties wereld stort in omdat hij niet had kunnen denken dat Trump, die zo botst met de liberaal democratische waarden, weer aan de macht kon komen. Bovendien komt hij erachter dat zijn familie en vrienden geheimen hebben. Er zijn zoveel dingen die mensen elkaar niet vertellen. Bij thuiskomst na een cocktailparty vraagt Artie aan zijn vrouw Evie:
‘Why can’t anybody talk about what is really happening?’
Evie antwoordt:
‘Artie, don’t be an idiot. No one at a cocktailparty is going to talk about their daughter’s abortion or the affair they’re having. Honestly.’ Evie walked through the side door of the house, which Artie had opened for her, and she turned back to him and said, “Reg used to say, “Each man is an island.’
Als op school zijn bevriende docenten met pensioen gaan, de rector zelfmoord pleegt, zijn zoon vanwege de nieuwe regering naar Brussel emigreert, en de nieuwe vrouwelijke rector een woke agenda over de school uitrolt, raakt hij plotseling in een acute en diepe depressie. Tijdens een les valt hij stil. Hij wordt opgenomen in een psychiatrische inrichting voor een paar weken en zit vervolgens apathisch op de bank thuis, niet in staat om iets te doen.
Het openingscitaat van Carl Jung spreekt boekdelen:
Loneliness does not come from having no people about one, but from being unable to communicate the things that seem important to oneself, or from holding certain views which others find inadmissible.
Het boek staat bol van filosofische onderwerpen. Een vraag die Artie bekruipt, is of er een vrije wil is. Hij stelt die vraag aan zijn vrouw, vrienden en collega’s, die de vraag afwimpelen. Alleen met zijn zoon Rob kan hij hierover praten. Met Rob en diens vrouw Francesca heeft hij een diepe connectie. Dat Rob en Francesca naar Brussel verhuizen doet hem pijn.
Een centraal onderwerp in het boek in de vraag: Wat is een oprecht en authentiek leven? En: waarom zeggen mensen zoveel dingen niet? Maar er zijn meer thema’s: hoe motiverend onderwijs te geven? Wat is de pedagogische rol van een docent? Authenticiteit komt aan bod wanneer Artie nadenkt over de onnatuurlijkheid van het leven in de upperclass waarin hij zich niet thuis voelt. Zo verbaast hij zich erover dat de mensen om hem heen allemaal een tuinman hebben die de bomen in de winter inpakt tegen de vorst. Die tuinman komt ook bij hemzelf langs. Evy voegt zich in bij het leven zoals het hoort bij hun sociale klasse. Artie, afkomstig uit een eenvoudige familie, blijft zich een buitenstaander voelen en zich als zodanig gedragen (zoals het dragen van witte sportsokken – tot ergernis van zijn vrouw). Artie werkt dan ook op een public school en niet op een elitaire private school. Subtiel komt klimaatverandering aan bod – er is sprake van een ontwrichtende exceptionele hittegolf.
Het boek is prachtig uitgegeven met op de cover een illustratie van Jack Holland in de stijl van Edward Hopper - maar dan opgewekt - van een stoel met een blauw overhemd eraan opgehangen, met uitzicht op een zee in het ochtendgloren waarbij de zon naar binnen valt en op de muur reflecteert. Het binnenwerk is aan de kaft bevestigd met aan beide zijden een schilderij van een woelige branding op een zomerdag. De zeven aanbevelingen op de kaft zijn alle van vrouwen. Er zijn er nog drie uit kranten, zonder naam. Ik heb andere boeken van Strout erbij gepakt: ook daar aanbevelingen van alleen vrouwen. Ik erger me daaraan. Alsof vrouwelijke schrijvers zich tot alleen vrouwen richten en vrouwelijke schrijvers andere vrouwelijke schrijvers moeten aanbevelen. Ik ben wel geïnteresseerd in de sociologie van het lezen. Vrouwen lezen meer dan mannen. Vrouwen lezen meer romans dan mannen. Worden vrouwelijke auteurs meer door vrouwen gelezen? Waarom geen enkele aanbeveling van een man op de kaft? Ik krijg er een onaangenaam gevoel bij alsof het zou gaan om mannen hatende feministen. Het boek zelf lijkt me op geen enkele manier gericht tot één van de seksen. De hoofdpersoon is trouwens een man.
Je kunt het boek lezen als analogie van het schilderij De schreeuw (1893) van Edvard Munch: het verbijsterende ongeloof van de liberaaldemocraten over de teloorgang van de Amerikaanse democratie met Trump en diens trawanten.
Komt het boek extra hard aan omdat ik me herken in Artie? Ik hoop zo’n docent te zijn. Ik heb ook mappen met dankbrieven van oud-studenten. Ik put hoop uit mijn studenten en ik wil meer zijn dan een doorgeefluik van kennis. Ik hunker, net als Artie, naar echte connectie. Ik koester, net als Artie, de relatie met mijn zoons. En ik ben net als Artie somber over de politieke situatie met de opkomst van extreemrechts en de ondermijning van de vrijheid.
Dat de wereld niet zwart-wit is, komt in het boek pijnlijk – als in het solo pianostuk Arcadia – naar voren in de relatie die Artie opbouwt met de man die zijn leven heeft gered door hem uit het water te halen. Zij gaan een paar keer samen uit eten – in een restaurant pal aan zee. Artie voelt zich volkomen op zijn gemak bij deze man en vertelt hem The Things We Never Say, over dat zijn zoon niet zijn biologische zoon is. Wanneer blijkt dat de man een MAGA-aanhanger is, deert dat Artie niet. Ze blijven elkaar zien. Ze vermijden politieke onderwerpen. Dus, een diepe band heeft hij met een man die fundamenteel met hem van mening verschilt.
Hoewel Artie positieve intermenselijke contacten heeft, met zijn zoon, met zijn redder, met collega’s, met zijn leerlingen, komt hij in een emotioneel negatieve spiraal terecht. De wereld is ook om gek van te worden. Die negatieve spiraal voelt als een molensteen die je neertrekt terwijl je in zee zwemt op een zonnige dag en al het andere helemaal geweldig is: je bent gezond, het water is heerlijk, je hebt vrienden, een baan, een mooi huis – maar die molensteen trekt je de diepte in.
The things we never say leent zich voor goede gesprekken. Dit boek kan gebruikt worden voor humanistische zingeving. Het boek gaat over gewone mensen. Geen superhelden. Geen religie. Geen grote tragedies – al zit er een traumatische gebeurtenis in het boek die grote impact heeft op Artie, Evie en zoon Rob. Hoe gaan mensen om met een trauma, met maatschappelijke omwenteling, met bedrog, met eenzaamheid, met teleurstelling? Het boek speelt in onze eigen tijd in een deels fictieve wereld. Het is een existentiële roman waarbij levensvragen centraal staan. Denk aan de beroemde openingszin van de humanistische filosoof en schrijver Albert Camus in zijn essay De mythe van Sisyphus (1942):
Er bestaat maar één werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord. Oordelen of het leven wel of niet de moeite waard is geleefd te worden is antwoord geven op de fundamentele vraag van de filosofie.
Hoewel Artie de hoofdpersoon is, is het een multiperspectivisch boek: je krijgt als lezer soms ook het perspectief van anderen te zien. Een opvallend stijlkenmerk is dat er in het synchroon vertelde verhaal een enkele keer een vooruitblik staat. Zo staat er plotseling een paragraaf over Arties dood, terwijl het verhaal daarna gewoon verder gaat.
Ik zie dat de roman positieve besprekingen heeft – geheel terecht. Bij mij resoneert de roman omdat ik mij herken in Artie en diens gevoelens. Ik bewonder zijn manier van doceren, zijn vriendelijkheid, empathie en menselijkheid. Ik voel zijn wanhoop over de suïcidale koers van Amerika. Ik voel zijn eenzaamheid bij gebrek aan diepe connecties met mensen. Ik herken me in zijn ervaring van schoonheid, zoals hij die tijdens zijn solo zeiltochten ervaart. Ik herken me in zijn liefde voor zijn zoon.
Er zijn maar een handvol romans die ik telkens herlees. The Things We Never Say hoort daarbij. Ik verheug me er nu al op de roman nogmaals te herlezen. Als je met iemand dit boek bespreekt, biedt dat de mogelijkheid om juist wel te praten over die dingen die ertoe doen. Dat is de les die ik uit dit boek haal: probeer situaties te creëren waar mensen diepe, authentieke gesprekken kunnen voeren en banden voelen. Hoe moeilijk kan dat zijn?
[…] he had said something like “Why don’t people say anything real?” And now he knew why. Because to say anything real was to say things that nobody wanted to know. Or if they wanted to know, they would not care in the right way. Or even understand. It was a private thing, to be alive. He understood this now. (p.180)
Elizabeth Strout: The Things We Never Say (Random House, 226)
Nederlands: Wat ongezegd blijft (Atlas Contact, 2026)