10 januari 2026
Het tijdperk van de rede
Als ik het goed heb, verscheen ruim twee eeuwen geleden een Nederlandse vertaling van ‘The Age of Reason’. Die uitgave is niet meer te verkrijgen in welke boekhandel dan ook, dus is het een zegen dat een nieuwe vertaling van dit revolutionair werk het licht mag zien. Zolang er mensen zijn die de Bijbel beschouwen als hun leidraad in het dagelijks bestaan is dit boek van Thomas Paine een welkome en zelfs noodzakelijke verschijning.
Opmerkelijk aan deze nieuwe uitgave - en een pluspunt - is dat het de drie delen bevat: de eerste twee delen verschenen in respectievelijk 1794 en 1795, het derde deel pas in 1807. Het boekdeel Collected Writings van Paine dat is opgenomen in de prestigieuze ‘Library of America’ stelt het eigenaardig genoeg zonder dat derde deel. Bovendien wordt deze vertaling verrijkt met een inleiding van de vertaler Karel D’huyvetters. Daarin schetst hij niet alleen kort het woelig leven van Paine en de ontstaansgeschiedenis van The Age of Reason, maar geeft hij ook een verhelderende uitleg over het deïsme. Want voor alle duidelijkheid: Paine wil de hele santenkraam van de Bijbel zo ongeveer slopen in dit boek, maar hij is heus geen atheïst. Hij gelooft in een opperwezen, maar dat is volgens hem helemaal niet te vinden in de Bijbel.
Thomas Paine wordt strikt genomen niet beschouwd als een van de “Founding Fathers”, dat selecte gezelschap van de Amerikaanse revolutie, maar in ernstige kringen wordt hij wel de “Father of the American Revolution” genoemd, wat me meer dan terecht lijkt. Hij werd geboren in Engeland (1737), emigreerde op vraag van Benjamin Franklin in 1774 naar Amerika en smeet zich daar meteen in de onafhankelijkheidsstrijd met zijn beruchte pamflet Common Sense dat massaal gelezen werd en waarin hij onder meer afrekende met, zoals hij het stelt: “de slaafse en bijgelovige absurditeit van monarchie en erfelijk bestuur”. Hij keerde eind jaren tachtig terug naar Engeland waar hij de Franse revolutie verdedigde en kon nog net een arrestatie voorkomen door te vluchten naar Frankrijk. Daar moeide hij zich ook met het verloop van de revolutie: hij richtte zich tegen de bloeddorstige Terreur en de onthoofding van Louis XVI en werd daarom gearresteerd en opgesloten. In die periode schreef hij het eerste deel van The Age of Reason. Een onwaarschijnlijk toeval stelde hem toch nog in de gelegenheid om kort daarna het tweede deel te schrijven: omdat het krijtteken, dat aangaf dat een gevangene onthoofd diende te worden, bij de cel van Paine aan de verkeerde kant van de deur was aangebracht, kon hij de guillotine ontlopen.
Paine wil in Het tijdperk van de rede aantonen dat het Oude en Nieuwe Testament vol “bedriegerijen, fabels en schriftvervalsingen” staan. Hij doet dat in een zeer directe stijl zodat iedereen het vlot kan lezen en begrijpen, wat zeer bijzonder is voor die tijd. Dat maakt ook dat dit boek niet alleen interessant maar ook simpelweg vermakelijk is om te lezen. Volgens Paine is de Bijbel een bonte bundeling van “obscene verhalen”, “voluptueuze losbandigheden”, “wrede en martelende executies” en “niet-aflatende wraakzucht”. Kortom, het boek zou in plaats van het woord Gods beter “het woord van de demon” genoemd worden. “Het is een geschiedenis van boosaardigheid, die gebruikt is om de mensheid te verderven en te ontmenselijken”. Hij herinnert zich hoe hij als achtjarige een sermoen te horen kreeg dat ging over “de verlossing door de dood van de Zoon Gods”. De geschokte jonge Thomas vond dat iemand die zijn zoon doodt, zelfs als het God betrof, opgehangen diende te worden.
Mysterie is de tegenstander van waarheid”, schrijft Paine. Tja, laat nu net die Bijbel bol staan van mysterieuze voorvallen. Paine somt de ongerijmdheden op en stoort zich vooral aan de gruwelen die in het Oude Testament vermeld worden. Naar aanleiding van Numeri 31.13 noemt hij Mozes “onder de verachtelijke schurken” de grootste deugniet. Het is de passage waarin Mozes gebiedt van de vijand ook "de jongetjes af te slachten, de moeders uit de moorden en de dochters te onteren”, een praktijk die overigens bij sommige felle gelovigen nu nog steeds populair is. Het boek Ruth, “een nutteloos, klungelig verhaal, dwaas verteld”, vindt hij een van de beste boeken in de Bijbel, net omdat het verstoken is van moord en verkrachting. Ook de verhalen in het Nieuwe Testament vinden geen genade bij Paine: Maria die, “verloofd voor een huwelijk”, “om het in klare taal te zeggen, ontuchtig misbruikt wordt door een geest”.
Je vermoedt dat Paine het schrijven van dit werk herhaaldelijk onderbroken moet hebben om uit te roepen: hoe is het in godsnaam mogelijk dat mensen dit alles geloven?! Ik moest meermaals grinniken tijdens het lezen: als Paine bijvoorbeeld schrijft over de miraculeuze vlucht die de duivel met Jezus neemt naar de top van een hoge berg waar “zijne roetige hoogheid” aan Jezus al de koninkrijken van de wereld toont en belooft. Paine merkt dan nuchter op: “Hoe komt het dat hij Amerika niet ontdekte”? Als in het boek Numeri, zogezegd geschreven door Mozes, te lezen staat “Welnu de man Mozes was heel bescheiden, meer dan al de mensen op aarde.” “Als Mozes dat over zichzelf zei”, schrijft Paine, “was hij (…) een van de meest verwaande en arrogante ijdeltuiten”.
Paine kan ook maar moeilijk in alle ernst aannemen dat, als je de Bijbel mag geloven, Salomo als negentienjarige de goddelijke liederen van het Hooglied schreef, net toen deze “zijn harem van vrouwen en concubines aan het inrichten” was, alles samen duizend gezellinnen. Die jonge Salomo “beleefde toen de wittebroodsweken van duizend losbandigheden”, dixit Paine.
En wat zijn volgens Paine de gevolgen van die geopenbaarde godsdienst, van “dat monsterlijk geloof dat God tot de mens gesproken heeft”? Wel, “al de afschuwelijke afslachtingen van hele naties van mannen, vrouwen en kinderen", “bloedige vervolgingen en martelingen totterdood en godsdienstoorlogen die sinds die tijd Europa in bloed en as hebben gelegd”. Ik moet bekennen dat ik niet geneigd ben hem tegen te spreken.
Ik weet niet hoeveel liter vitriool verbruikt werd bij het schrijfproces van The Age of Reason, over al de “bedriegerijen, fabels en schriftvervalsingen” die de Bijbel rijk is, maar Paine, voor een goed begrip, wou zeker niet geassocieerd worden met het atheïsme. Zo vreesde hij dat Frankrijk afgleed in godverloochening. Voor Paine bestond er wel degelijk één God, die goed, onfeilbaar en onveranderlijk wijs is, die men vereren moet, die men dankbaarheid verschuldigd is. Dit zie ik anders, maar dit terzijde. Ik heb genoten van Het tijdperk van de rede.
Dirk Ooms
Dirk Ooms
De uitgave van Thomas Paines boek Het tijdperk van de rede kwam tot stand met steun van het Vlaamse Humanistisch Verbond en is te koop via de shop op de website.
