31 januari 2026
Waarom we vrede willen maar oorlog voeren - Een geschiedenis van de mensheid
Gezien de strapatsen van Trump en andere machthebbers is en blijft dit helaas een zeer actueel boek. Wat in vele hoofdstukken terugkomt, is het verband tussen cultuur, religie, machthebbers en oorlog.
De ondertitel van het boek is niet voor niets ‘een geschiedenis van de mensheid’, want de drie auteurs duiken in de prehistorie, in de tijd van de jagers-verzamelaars, die voor 99 % onze evolutietijd inhoudt. De menselijke soort, Homo, is zo’n 2,5 miljoen jaar geleden geëvolueerd uit een primatensoort. “We zijn dieren... apen om preciezer te zijn.” Om onze psychologie te begrijpen, om te weten of we echt oorlogszuchtig zijn, dan wel vredelievend, onderzoeken de auteurs ook wat we weten over de leefwereld van onze naaste verwanten: chimpansees (die soortgenoten aanvallen en vermoorden) en bonobo’s (die problemen oplossen met seks). Bovendien raadplegen ze getuigenissen van wetenschappers over de leefwijze van stammen die nu nog overeenkomsten vertonen met de leefwijze van jagers-verzamelaars van zo’n vijfhonderdduizend jaar geleden.
Voornaamste besluiten: dat we altijd al oorlogszuchtig geweest zijn, is een mythe waarvan het verhaal hoe Kaïn zijn broer Abel de kop insloeg, een goed voorbeeld is.
Voornaamste besluiten: dat we altijd al oorlogszuchtig geweest zijn, is een mythe waarvan het verhaal hoe Kaïn zijn broer Abel de kop insloeg, een goed voorbeeld is.
Wat is oorlog?
Niet zo eenvoudig, want het gaat niet om individuele agressie. Heeft bezit ermee te maken? Landbouw? Staten? Degenen die oorlogen ontketenen, zitten gewoonlijk veilig of worden met standbeelden vereerd, zoals we leren uit het eerste hoofdstuk over de ontdekking van een massagraf bij Lützen: in 1632 kostte een grote veldslag uit de Dertigjarige oorlog het leven aan de 47 mannen die berooid en gehavend in een massagraf gegooid werden. De aanvoerder, Gustav Adolf II, rust in een praalgraf. De tienduizenden gewone soldaten geraakten in de vergetelheid tot ze 47 van hen terugvonden bij Lützen.
Elk van de 18 hoofdstukjes onderzoekt vervolgens een aanname, soms vertrekkend van een regelrechte mythe. Die aanname wordt eerst toegelicht en pas daarna wordt het waarheidsgehalte getest. De drie auteurs hebben elk een andere specialiteit: archeologie, historie, gedrags- en evolutiebiologie. Ze vullen elkaar dus wonderwel aan, vertrekkend vanuit wat men vroeger dacht en wat de moderne wetenschap vandaag ontdekte.
Het eerste voorbeeld daarvan is de mythe van Kaïn, de eerste moordenaar, van wie wij zouden afstammen. Besluit: we zijn geen Kaïnskinderen. Niets in wat we weten over de prehistorie, dus voor er geschreven woord was, laat ons besluiten dat we altijd geweld gepleegd hebben. Bij de jagers-verzamelaars waren man en vrouw evenwaardig en was er niemand de baas. Geweld bracht meer risico mee dan vrede, dus waarom zouden groepen elkaar bevechten?
Uit alles leiden de auteurs af dat vooral de opkomst van machthebbers ertoe leidde dat die mannen een heel volk ertoe kon verplichten om hun medemensen te vermoorden. Om hun ‘onderdanen’ zo ver te krijgen, waren alle middelen goed: religie (het monotheïsme was beter geschikt dan het hebben van vele goden)), het ontmenselijken van de tegenstander, het zich verschuilen achter het begrip ‘verdedigen’, het vooruitzicht van beloningen met een verzekerde plaats in het hiernamaals of een betere plaats in het huidige leven.
Cultuur of natuur?
De drie auteurs maken overduidelijk dat oorlog niet onvermijdelijk is. Oorlog maakt enkel de strijd om politieke en economische machtsverhoudingen aanvaardbaar. Het hoort niet bij de menselijke staat. Het tegendeel is eerder waar: de menselijke primatensoort was vooral zo succesvol omdat ze samenwerking, voor elkaar zorgen, samen op jacht gaan, eten delen, enz. uitermate belangrijk vonden.
Gedurende 99% van de menselijke evolutiegeschiedenis waren man en vrouw gelijk: de mannen gingen samen op jacht, de vrouwen zorgden voor de kinderen en voor het verzamelen van eetbare vruchten, zaden en dergelijke. Ook die verschuiving naar het patriarchale regime zorgde onvermijdelijk voor het aanvaarden van geweld.
Pas vanaf 3.000 v.C. bevordert wat wij “cultuur en beschaving” noemen, de algemene opkomst van oorlog. Mensen doen aan landbouw en vestigen zich. Geweld gebruiken rendeert. Er worden forten, verdedigingsmuren gebouwd en wapens ontwikkeld. Er is nood aan een bestuurlijke organisatie en er worden grenzen getrokken. Oorlog is intussen blijvend aanwezig als gevolg van een culturele evolutie: om de macht uit te breiden of als antwoord op “vermeende” agressie.
Het boek sluit af met 12 lessen. Als de Homo Sapiens die zou opvolgen, zou hij zich kunnen ontdoen van wat nu zijn tweede natuur geworden is. Oorlog is niet natuurlijk, maar enkel een cultuurproduct. Als gezaghebbers enkel het laatste hoofdstuk zouden lezen, zou de hele mensheid – en de hele wereld! – er beter van worden.
De boodschap van het boek is soms niet zo begrijpelijk voorgesteld als in de eerdere boeken van Van Schaik en Michel (Levenslessen van de oermens, De waarheid over Eva), maar blijft bijzonder belangrijk, omdat degenen die de macht in handen hebben oorlog nog altijd als een noodzaak kunnen voorstellen en dat wij denken dat ze gelijk hebben. Wij hebben een boek als dit nodig om onze ogen te openen voor de waarheid.
Gerda Sterk
Harald Meller (1960) is een Duitse archeoloog gespecialiseerd in de Romeinse tijd en de prehistorie, en staatsarcheoloog van Saksen-Anhalt. Hij is een van de meest vooraanstaande archeologen ter wereld.
Kai Michel (1967) is historicus en een van de meest vooraanstaande wetenschapsjournalisten in het Duitse taalgebied. Hij schreef onder andere voor Die Zeit en de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Hij publiceerde veel over wetenschap, archeologie, geschiedenis en religie.
Carel van Schaik (1953) is een Nederlandse gedrags- en evolutiebioloog en werkt als hoogleraar biologische antropologie in Zürich. Hij is expert op het gebied van de orang-oetan, die hij jarenlang observeerde in Indonesië.
