16 maart 2026
Dagboek 1933 – Het gevaar van extreemrechts
In 1947 schreef Primo Levi “Het is gebeurd en het kan dus weer gebeuren” over hoe mensen zich gedragen ondanks de grootste verschrikkingen. Met dit werk bewijst Verhofstadt de wrange waarheid van deze verontrustende vaststelling.
Deze versie van Dagboek 1933 kwam in twee keer tot stand. De eerste uitgave van dit boek verscheen in november 2022. De herverkiezing van Trump in de Verenigde Staten en de recente groei van anti-democratische strekkingen in Europa, hebben hem ertoe aangezet deze nieuwe ontwikkelingen in zijn oorspronkelijk boek in te lassen: er volgde een herziene editie in december 2025.
Dirk Verhofstadt (1955) is een Belgisch politiek filosoof. Hij studeerde “Rechten en pers- en communicatiewetenschappen” aan de Universiteit Gent. In 2010 promoveerde hij tot doctor in de “Moraalwetenschappen” aan de Universiteit Gent. Tot september 2020 was hij professor “Media en ethiek” aan de Universiteit Gent. Hij is kernlid van de onafhankelijke liberale denktank “Liberales”, een collectief van kritische individuen.
Verhofstadt stelt vast dat er wereldwijd een omslag bezig is van parlementaire democratie naar autoritair staatsbestuur. Dit boek is zijn onderbouwd verzet hiertegen. Het laat zien dat wat in nazi-Duitsland - met Hitler als kanselier - in nauwelijks één jaar gebeurde, ook hier kan plaatsvinden als extreemrechts aan de macht komt. Verhofstadt waarschuwt dat als er nu niet gereageerd wordt, de democratische waarden zullen ingeperkt en zelfs afgebouwd worden.
De eerste versie van Dagboek 1933 legde de nadruk op wat er in 1933 in Duitsland gebeurde in het jaar dat Hitler aan de macht kwam. Het is een dag-aan-dag overzicht van de toenmalige gebeurtenissen in Duitsland en het toont tevens aan hoe snel de samenleving radicaal veranderde. Opvallend is hoe meegaand de bevolking reageerde op het weerzinwekkend optreden van de nazi’s.
Centraal staat de manier waarop een democratisch bestel zichzelf kan prijsgeven aan autoritaire krachten. Hitler wantrouwde academici en intellectuelen die kritisch dachten en tegen zijn dictatoriale werkwijze opkwamen. Onafhankelijke juristen en vrije journalisten waren een doorn in zijn oog. Hij noemde hen een wereldvreemde elite die ver van de volkswil afstond. Het idee dat de rechtse machthebbers in te tomen waren, was binnen enkele weken de kop ingedrukt. Politieke partijen en vakbonden werden verboden, persvrijheid bestond niet meer en de SS/SA-knokploegen werden onderdeel van het politiek bestel. In Dagboek 1933 beschrijft Verhofstadt in een doorlopende chronologie dag voor dag hoe politieke en maatschappelijke gebeurtenissen elkaar snel opvolgden. Hij beschrijft ze als waarschuwende patronen die de democratie niet in één moment deden kantelen maar haar van binnenuit uitholden en tenslotte vernietigden.
In de herziene uitgave van Dagboek 1933 vergelijkt Verhofstadt de handelswijze van Hitler in 1933 met wat er nu in Amerika met Trump gebeurt. Het is eenzelfde vorm van anti-intellectualisme, stopzetting van gemaakte afspraken en opleggen van eigenzinnige arbitraire maatregelen. Ook in Europese landen én in Vlaanderen infiltreert extreemrechts in de democratische instellingen, tot in de regeringen toe. “Eigen volk eerst” blijft de bovenhand voeren en verleidt vele mensen mee te gaan in het reactionair discours van rechts populisme. Verhofstadt schrijft een dertigtal stukken tussen de agendadagen waarin hij de sterke gelijkenis aantoont met wat er toen gebeurde en hoe de toestand nu evolueert.
Verhofstadt besluit zijn boek met de opdracht dat waakzaamheid geboden blijft. Het rechtse taalgebruik moet dringend ontmaskerd en constant aangeklaagd worden. Taal is niet onschuldig en is de wegbereider voor erger. Zwijgen is geen optie meer. We hoeven niet tolerant te zijn voor de intoleranten. Waar we dachten dat de artikels in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1946 voor immer verworven waren, worden die nu langs rechts voorbijgestoken. Onverschilligheid en zwijgen zou ons wel eens zuur kunnen opbreken. Democratie is niet voor iedereen vanzelfsprekend.
Dagboek 1933 is een beklijvende historische reconstructie van een jaar dat de wereld naar de afgrond voerde. Het toont dag na dag aan hoe Hitler in zeer weinig tijd de Weimar-democratie kon vernietigen. Naast de historische analyse is het bovenal een waarschuwend werk: 1933 is verleden tijd, maar tevens een spiegel voor hedendaagse toestanden.
Verhofstadt schrijft helder en zijn tekst is zeer toegankelijk. Dat zijn analyses zeer stevig onderbouwd zijn, bewijzen de 1377 toegevoegde noten. Toch is het boek geen afstandelijke academische studie, maar beschrijft het de wereld met emotie en verontwaardiging. Als dagboek is het nauwkeurig en meeslepend. Als politieke waarschuwing roept het op om alert, weerbaar en betrokken te blijven. Als er nog iemand twijfelt aan het belang van geschiedenis, is dit wel een treffend voorbeeld dat wie de toekomst wil voorzien, het verleden dient te kennen.
Paul Van Aelst
