20 maart 2026
De Bruegel Code
De Bruegelcode. Stel je voor dat je ze zou kunnen kraken! Welke vreemde taferelen en figuren beeldt Pieter Bruegel de Oude in sommige werken af en waarop wil hij dan telkens de aandacht vestigen? De code om de antwoorden op deze vragen te ontrafelen vind je in dit boek. De auteur bespreekt hiertoe een 15-tal werken van de kunstenaar. Hij toont aan hoe Bruegel het uitgebeeld verhaal als een camouflage hanteert om een erg acute politiek-religieuze bekommernis te uiten. Meezoeken naar de juiste vertaalslag, zoeken naar de Bruegel Code zeg maar, is een lust voor het oog, een verdieping in de geschiedenis en een verrijking voor je wereldbeeld.
Pieter Bruegel de Oude. Uiteraard kende ik bij aanvang wel het werk De boerenbruiloft. Veel code lijkt me daarbij niet meteen aan de pas te komen. “De rijstpap wordt opgediend”. Het werk geeft je dan ook meteen een inkijk in het dagelijkse leven in de Nederlanden (de zogenaamde 17 provinciën) van destijds. Voor de geïnteresseerde lezer noem ik snel een wetenswaardigheid. Zo zie je op het werk dat de man de broek (nog) niet draagt. Het is eerder een legging zonder zakken, een lange onderbroek zeg maar. Leuk om te weten hoe de dresscode destijds was, maar het zijn toch vooral de opgediende rijstpap de gebruiksvoorwerpen die hierin de aandacht trekken.
Na een eerste aanblik van enkele van zijn vergelijkbare werken vorm je al snel de mening dat hij een respectabel volksschilder was, die zich destijds met verve ontpopte tot een meester in het weergeven van kermissen, bruiloften en andere feestelijke taferelen. Die beeldvorming van feestelijke 16e-eeuwse happenings staat evenwel in contrast met tal van andere werken van de schilder, soms bijbels, soms monsterachtig, maar altijd spetterend van detail en gevoel.
De smaak van de opgediende rijstpap is dus mysterieuzer in vele werken, met de Dulle Griet op kop. Het is daarbij opmerkelijk dat elk werk een bijzondere betekenis heeft, maar ook dat uit de onderlinge samenhang van de werken de boodschap nog duidelijker wordt. Een absolute noodzaak hiertoe is om je even doorheen dit boek te verdiepen in de onderliggende politiek-religieuze gebeurtenissen. Dit maakt ook dat ik dit boek niet ervaar als een kunstboek, dat je zomaar willekeurig kan openslaan op een werk om de betekenis ervan te doorgronden. Neen, een juist begrip vergt de lectuur van het chronologisch gerangschikte.
Bruegelstudie vraagt geen specialistische, maar eerder een generalistische kijk op zijn kunst en op de geschiedenis erachter.
Leo Spaepen
Bruegel leefde in de woelige periode die voorafging aan de tachtigjarige oorlog (1568-1648), die gekenmerkt werd door de vervolging door de katholieke machthebbers van de ketterse protestanten, calvinisten en anabaptisten (zogenaamde wederdopers). De voornaamste hoofdrollen in dat gebeuren waren weggelegd voor Margaretha van Parma, kardinaal Granvelle, Willem van Oranje, de Hertog van Alva en koning Filips II. De auteur neemt je verhalend, en dit met zin voor avontuur, op sleeptouw. Hiertoe maakt hij constante verwijzingen tussen afbeelding en beeldvorming.
Wat ontdek je? Verrassend is dat Bruegel regelmatig de techniek van simultaneïteit toepaste waarbij hij een volks, bijbels of ander verhaal afbeeldde maar dat in een ander tijdvak en/of omgeving plaatste, waardoor de betekenis veranderde. Vrouwen worden tegelijk katholieken, mannen worden tegelijk ketters, een herberg wordt een gevangenis. De dubbelzinnigheden stapelen zich op.
Omdat elke vorm van kritiek of spot tot grote narigheid kon leiden, was dubbelzinnigheid voor de kunstenaar immers beter dan duidelijkheid.
Leo Spaepen
Al zijn werken blijken op één of andere manier een aanklacht te zijn tegen intolerantie, oorlog, repressie en achtervolging. Bruegel de Oude was een uitzonderlijk talent, maar gaf bovenal blijk van enorm veel empathie, volkszin en menselijkheid.
Dit boek is volgens de auteur geschreven voor de gewone liefhebbers van kunst. Ben je dat niet? Dan word je het zeker na de lezing van dit boek.
Alain Surkol
