13 juli 2026
Kunst als medicijn - De wetenschap van kunst en gezondheid
Al enkele jaren ben ik heel enthousiast deeltijds werkzaam in de kunstacademie van Brugge (DKO) en kon ik als recensent van het Humanistisch Verbond het boek van Daisy Fancourt echt niet laten liggen. Vooral in het volwassenonderwijs komt het thema in dit boek me soms wel eens heel dichtbij. Ik werk in ateliers met doorheen de reusachtige vensters het uitzicht op de oude torens van de kunststad Brugge. Kunst en (psychische) gezondheid, daar wilde ik, toch ook als een beetje een Brugse Zot tussen eigenzinnige kunstenaars, meer over weten.
Daisy Fancourt is hoogleraar psychobiologie epidemiologie en directeur van het Samenwerkingscentrum voor Kunst en Gezondheid van de Wereldgezondheidsorganisatie. Ze promoveerde o.a. aan het University College London (UCL) met een proefschrift in de psycho-neuro-immunologie over de invloed van muziek op stresshormonen en ontstekingswaarden bij verschillende groepen patiënten. “Zodra ons brein in de gaten heeft dat we worden blootgesteld aan een plezierige kunstervaring, worden een heleboel gebieden in de kern van onze hersenen geactiveerd, waaronder de amygdala, de nucleus accumbens en delen van het corpus striatum. Dit zijn dezelfde gebieden die ook door fundamentele menselijke behoeften zoals voedsel en seks worden geactiveerd.” (A thing of beauty is a joy for ever, blz. 43)
Na verschillende statistische analyses in een paper over tien jaar epidemiologisch onderzoek naar de positieve invloed van kunst op het welzijn van de bevolking en op het voorkomen van depressie bleek dat 35 van de 100 mensen die nooit iets cultureels deden een depressie ontwikkelden. Bij mensen die regelmatig met cultuur bezig zijn, waren dat er slechts 23 van de 100.
“Dus of je nu kampt met neerslachtigheid of een mentale aandoening, het onderzoeken van negatieve emoties met behulp van kunst kan een belangrijk therapeutisch proces zijn.” (Help me if you can, I’m feeling down, blz. 83)
Wat als het dan toch helemaal fout loopt? Kan kunst dan toch soelaas bieden? “Depressieve stoornissen worden niet alleen gekenmerkt door een afname in het ervaren van gelukkige emoties, maar ook door een onderdrukken van negatieve emoties. Dus of je nu kampt met neerslachtigheid of een mentale aandoening, het onderzoeken van negatieve emoties met behulp van kunst kan een belangrijk therapeutisch proces zijn.” (blz. 83)
Het vergt uiteraard ook een extra inspanning, ervaring en vooral inleving door begeleiders, lesgevers en medecursisten. Toegegeven, zelf ben ik nogal passief bezig in het kunstgebeuren, het is voor mezelf veilig op afstand maar dikwijls motiverend en helend. Eventjes in dialoog gaan met de leerling kunstenaar over wat die mens bezielt is voor beiden dikwijls een meerwaarde. Dat het dan even niet gaat over of dat portret nu met acryl, waterverf of desnoods houtskool zal worden afgewerkt doet dan eventjes niks ter zake.
“I will try to fix you” (Kunst bij stress en pijn, blz. 169)
Dit stevig wetenschappelijk onderbouwd boek Kunst als medicijn van Daisy Fancourt, is niet makkelijk. Haar conclusies steunen op grondig onderzoek, studies, papers en vooral heel wat praktische voorbeelden. Ze verwijst naar concrete situaties, patiënten, ziektebeelden en haar eigen te vroeg geboren dochter Daphne. Het is niet het zoveelste doe-het-zelfboek maar vooral heel ernstig te nemen door iedereen die direct of indirect betrokken is bij een ziektebeeld, een therapie of gewoon de zieke mens die hulp nodig heeft. Een nieuwe hobby, een muziekinstrument, een danssessie, zingen voor een ongeboren baby of gewoon kliederen met acryl op een stuk behangpapier, Daisy Fancourt bewijst proefondervindelijk dat kunst en gezondheid perfect samengaan.
“Wees je eigen proefkonijn. Zet een paar kunstactiviteiten klaar op een plek waar je er gemakkelijk bij kunt, of het nu een mindful kleurboek is, wat kraaltjes en touw, of je lievelingsboek. Probeer die activiteiten de eerstvolgende keer dat je het gevoel hebt dat je emoties niet in balans zijn en ervaar welke het best werken.” (Help me if you can, I’m feeling down, blz. 99)
Ik zet Frank Boeijen live Door de jaren heen op en door de veel te lang stil gebleven speakers komt wat perfect past bij het boek van Daisy Fancourt. Ik vraag me tijdens het schoolverlof stilletjes af hoe het nu zou gaan met sommige leerlingen kunstonderwijs. Zie ik ze volgend schooljaar terug? Dit boek is vooral ook een aanrader voor lesgevers, medewerkers en begeleiders.
Michel Ackaert
Dit boek werd eveneens gerecenseerd door Paul Van Aelst.
